Derin Düşünce kimdir? Otostopçu'nun 42'yi bulan bilgisayarı

Derin Düşünce kimdir? Derin Düşünce (İngilizce adıyla Deep Thought), Douglas Adams'ın Otostopçunun Galaksi Rehberi serisinde "Yaşam, Evren ve Her Şey hakkındaki Nihai Soru"nun cevabını bulmak için yapılmış dev bir süper bilgisayardır. Onu yaptıranlar, bizim üç boyutlu evrenimize sıradan beyaz fareler olarak uzanan, çok boyutlu ve son derece zeki bir türdür. Küçük bir şehir büyüklüğündeki makine yedi buçuk milyon yıl hesap yapar ve sonunda cevabı açıklar: 42. Sorun şu ki cevabı bekleyenler, sorunun ne olduğunu hiçbir zaman tam olarak bilmemiştir. Bu tek şaka, Derin Düşünce'yi bilimkurgunun en çok anılan bilgisayarlarından biri yaptı.

Hangi eserlerde geçer?

Derin Düşünce'yi Douglas Adams yarattı. Karakter ilk kez, BBC Radio 4'te 8 Mart 1978'de yayına başlayan radyo dizisinin dördüncü bölümünde ("Fit the Fourth", 29 Mart 1978) ortaya çıktı. Aynı hikâye bir yıl sonra romanlaştırıldı: ilk kitap 12 Ekim 1979'da Londra'da Pan Books tarafından yayımlandı ve Derin Düşünce'nin öyküsü bu romanın merkezindeki bölümlerden biridir.

Adams hikâyeyi her yeni biçim için baştan yazdığından radyo, roman, televizyon ve sinema sürümleri ayrıntıda birbirini tutmaz. Derin Düşünce'nin göründüğü başlıca yapımlar şunlardır:

• Radyo dizisi (1978): karakterin ilk göründüğü yer.
• Roman (1979): serinin ilk kitabı; sonraki kitap The Restaurant at the End of the Universe (1980), Derin Düşünce'nin bıraktığı soruyu yeniden ele alır.
• Televizyon dizisi (1981): BBC'nin altı bölümlük uyarlaması.
• Sinema filmi (2005): Otostopçunun Galaksi Rehberi.

Serinin kitaplarını hangi sırayla okumak gerektiği okuma sırası sayfasında anlatılıyor.

Hikâyedeki yeri

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Derin Düşünce'nin öyküsü romanın içinde bir geçmiş anlatısı olarak gelir. Fareler kılığındaki çok boyutlu varlıklar, evrenin anlamını öğrenmek için bu makineyi kurar. Makine tam çalıştırılacakken iki filozof, Majikthise ile Vroomfondel, filozoflar sendikası adına itiraz eder: hakikati bulmak onların işidir ve bir makinenin bu işi elinden alması bir görev alanı anlaşmazlığıdır. Adams bu sahneyle, akıl yürütmeyi makinelere devretme kaygısıyla bugünden bakınca şaşırtıcı biçimde güncel bir şekilde dalga geçer.

Yedi buçuk milyon yıl sonra kalabalığın önünde cevap açıklanır: 42. Derin Düşünce, cevabı çok dikkatle kontrol ettiğini ve asıl sorunun, kimsenin sorunun ne olduğunu bilmemesi olduğunu söyler. Nihai soruyu kendisi hesaplayamaz, ama onu bulacak, kendisinden de güçlü bir bilgisayar tasarlamayı önerir. Bu yeni bilgisayar canlıları da hesap düzeneğinin bir parçası yapacak ve on milyon yıl çalışacaktır. Adı Dünya'dır; yaratıcıları da gidişatı beyaz laboratuvar fareleri kılığında izler.

Hesap kötü biter. Önce Golgafrinchan adlı uzaylıların beklenmedik gelişi işleri karıştırır, sonra Vogonlar, hesabın bitmesine beş dakika kala Dünya'yı bir hiperuzay geçiş yolu için yıkar. Bu yüzden fareler, hesap düzeneğinin son parçalarından birini taşıyan Arthur Dent'in beynine göz diker. Serinin ikinci kitabında Arthur, soruyu kendi zihninden çekip çıkarmaya çalışır ve rastgele çektiği harflerden "altıyı dokuzla çarparsan ne elde edersin" sorusu çıkar. Altı kere dokuz elbette 54 eder; Adams'ın evreninde en büyük hesap bile tutmaz.

2005 filmi karaktere yeni bir görünüm verdi: Derin Düşünce, başını iki koluna dayamış, sıkılmış gibi duran devasa ve kabaca insana benzeyen bir bilgisayardır, boş vaktinde televizyon izler. Gözünün üstünde Apple logosu görülür; bu, Adams'ın Macintosh hayranı olmasına yapılmış bir göndermedir. Filmde ayrıca Derin Düşünce'nin aradaki sürede, vurduğu kişiye olaylara ateş edenin gözünden baktıran "Bakış Açısı Tabancası"nı tasarladığı anlatılır.

Seslendirenler

Derin Düşünce bir ekran ya da makine olarak göründüğü için her uyarlamada asıl karakteri ses taşır:

• Geoffrey McGivern (radyo, 1978): Radyo dizisinde Ford Prefect'i de canlandıran oyuncudur; Adams, Ford rolünü onu düşünerek yazmıştı.
• Valentine Dyall (televizyon dizisi, 1981 ve radyo dizisinin plak kaydı): Dizide Derin Düşünce, sarı dikdörtgen bir ekranı olan dev, siyah metal bir yamuk gövdeydi. Ekrandaki ışığın konuşmayla birlikte yanıp sönmesini setteki çekimde Douglas Adams'ın kendisi ayarladı; Dyall'ın sesi sonradan eklendi.
• Helen Mirren (sinema filmi, 2005): Filmdeki Derin Düşünce bu yüzden kadın sesiyle konuşur.

Karakterin arkasındaki bilim: 42 neden 42?

Okurlar on yıllarca 42'nin gizli anlamını aradı. Kimisi sayının ikili sistemdeki yazılışına (101010) dikkat çekti, kimisi gökkuşağıyla ya da fizikteki bir sabitle bağ kurdu, kimisi de altı kere dokuzun 13 tabanında gerçekten 42 ettiğini fark etti. Adams bu yorumların hepsini reddetti. 3 Kasım 1993'te hayranların internet tartışma grubuna yazdığı mesajda, sayının bir şaka olduğunu, sıradan ve küçükçe bir sayı gerektiğini ve masasında bahçeye bakarken 42'nin iş göreceğine karar verdiğini anlattı. Bir başka söyleşisinde 42'yi tamamen sıradan, ikiye olduğu kadar altıya ve yediye de bölünebilen bir sayı olarak tarif etti.

Sayının bir geçmişi de vardır: Adams, Rehber'in radyoda 42'yi ilk kez yayımlamasından 14 ay önce, 12 Ocak 1977'de BBC Radio 4'te yayımlanan The Burkiss Way için "42 Logical Positivism Avenue" adlı bir skeç yazmıştı. Arkadaşı Stephen Fry, Adams'ın kendisine sayının gerçek nedenini anlattığını ve sırrı kimseye söylemeyeceğini iddia eder.

Derin Düşünce'nin asıl bilimsel dersi sayıda değil, soruda yatar. Bilimde de iyi tanımlanmamış bir soruya verilen kesin bir cevap işe yaramaz: bir deney ya da hesap, ancak neyi ölçtüğü açıkça belli olduğunda anlam taşır. Adams'ın şakası bu yüzden bilim insanları arasında da sevildi; Paul Davies ve Michio Kaku gibi popüler bilim yazarları, kozmoloji ya da felsefe üzerine kitaplarında Rehber'den sözler aktarmıştır.

Dünya'nın canlıları da içeren bir bilgisayar olarak tasarlanması, bugün ciddi biçimde tartışılan simülasyon hipotezini akla getirebilir, ama ikisi aynı şey değildir. Simülasyon hipotezi evrenin bir bilgisayar benzetimi olabileceğini tartışır; Adams'ın Dünya'sı ise gerçek bir gezegendir ve yalnızca bir hesap makinesi gibi kullanılmaktadır.

Gerçek Derin Düşünce: satranç oynayan bilgisayar

Kurgusal bilgisayarın adı gerçek bir makineye de verildi. Carnegie Mellon Üniversitesi'nde bilgisayar bilimci Feng-hsiung Hsu'nun ekibinin geliştirdiği, daha sonra IBM'de çalışmaları süren satranç bilgisayarına Adams'ın Derin Düşünce'sinin onuruna bu ad kondu. Bu makine 1988'de Bent Larsen'i yenerek normal bir turnuva oyununda büyükusta karşı kazanan ilk bilgisayar oldu; aynı yıl Kuzey Amerika, 1989'da da Dünya Bilgisayar Satranç Şampiyonası'nı kazandı. Ancak 1989'da Garri Kasparov'la oynadığı iki oyunluk maçın iki oyununu da rahatça kaybetti.

Bu yenilginin ardından IBM makineyi yeniden adlandırmak için bir yarışma açtı ve kazanan ad, IBM'in "Big Blue" lakabına gönderme yapan Deep Blue oldu. Deep Blue, Şubat 1996'daki ilk maçın ilk oyununda normal süre kurallarıyla görevdeki bir dünya şampiyonunu yenen ilk makine oldu, ama maçı Kasparov kazandı. Donanımı hızlandırılan Deep Blue, Mayıs 1997'deki rövanşı 3,5-2,5 kazanarak standart turnuva koşullarında görevdeki dünya şampiyonunu maçta yenen ilk bilgisayar sistemi oldu. Bugün Deep Blue'nun iki kabininden biri Washington'daki Ulusal Amerikan Tarihi Müzesi'nde, diğeri Kaliforniya'daki Bilgisayar Tarihi Müzesi'ndedir. Deep Fritz, Deep Junior gibi sonraki satranç programlarının adları da bu geleneği sürdürdü.

Kültürdeki etkisi

"42" bugün bilimkurgu ve bilgisayar kültüründe, bir şeyin anlamını soranlara verilen yarı şaka bir cevaptır. Adams bu ilginin bir kısmını kendisi de oyuna çevirdi: 1994'te, 6 sıra ve 7 sütun hâlinde dizilmiş 42 renkli toptan oluşan ve 42 sayısını on farklı biçimde gösterdiği bir bulmaca hazırladı. Bu "42 Bulmacası" önce resimli Rehber baskısında çıktı, sonra serinin ABD'deki yeni baskılarının kapaklarına kondu. Adams'ın yazı ortağı John Lloyd'a göre Adams, 42'yi iki basamaklı sayıların en komiği olarak görüyordu.

Derin Düşünce, aynı serideki bunalımlı robot Marvin ve HAL 9000 gibi karakterlerle birlikte, popüler kültürün yapay zekâya bakışını biçimlendiren makinelerden biridir. Ama HAL'in tersine korku değil, tebessüm uyandırır: Yaratıcılarına itaat eder, işini kusursuz yapar ve yine de kimseyi mutlu edemez. Adams'ın bize bıraktığı soru da budur: Cevabı hesaplayan makineyi yapmak, doğru soruyu bulmaktan çok daha kolay olabilir.