Ötegezegen avcıları için Güneş teleskobu PoET ilk ışığını aldı

Şili'deki Avrupa Güney Gözlemevi'nin (ESO) Paranal alanına kurulan Paranal Güneş ESPRESSO Teleskobu (PoET) ilk gözlemlerini yaptı. Teleskop, Güneş'i ayrıntılı biçimde incelemek için ESO'nun ESPRESSO cihazıyla birlikte çalışacak. "Gezegen avcıları için bir Güneş teleskobu" olarak tanımlanan PoET, Güneş benzeri yıldızlardan gelen ışıktaki değişimlerin çevrelerinde dönen gezegenlerin varlığını nasıl gizleyebildiğini anlamayı amaçlıyor. Bu da Güneş Sistemi'nin dışındaki dünyaları arayışımıza yardım edecek.

PoET'in Baş Araştırmacısı, Portekiz'deki Porto Üniversitesi Fen Fakültesi ve Astrofizik ve Uzay Bilimleri Enstitüsü'nde (IA) görev yapan Nuno Santos şöyle açıklıyor: "Başka Güneşler çevresinde dönen başka Dünyaları saptamanın en büyük zorluklarından biri, konak yıldızlardan gelen astrofiziksel 'gürültü'. PoET gözlemleri, şu anda bu gürültünün içinde gizli kalmış olabilecek ötegezegenlerin keşfinde ve tanımlanmasında anahtar olabilir."

Güneş Sistemi dışındaki dünyalar olan ötegezegenler çoğunlukla konak yıldızlarının ışığına bakılarak, çoğu kez de yıldızın tayfındaki (ışığın bileşen renklerine ya da frekanslarına ayrılmış hali) küçük değişimler izlenerek saptanıyor ve inceleniyor. Ancak yıldız etkinliği, yörüngedeki bir gezegenden beklenen sinyalleri bastırabilen, hatta taklit edebilen sinyaller üretebiliyor. Güneş lekelerinin Güneş ışığını değiştirmesi gibi, diğer yıldızların yüzeyindeki etkinlik de tayflarını bozuyor; bu bozulma, günümüzün ötegezegen avcısı cihazlarıyla "gürültü" olarak ölçülebiliyor. Ancak yıldız etkinliğinin gözlemlediğimiz ışığı nasıl değiştirdiğini tam olarak anlamadığımız için bu gürültüyü uzak yıldızların tayflarından ayıklamak zor. Çözüm ise en yakın yıldızımız Güneş'ten öğrenmek.

PoET'in tasarımı, uzak yıldızların tayflarını anlamak için Güneş'i kullanma konusunda onu benzersiz kılıyor. Çapı 60 santimetre olan aynaya sahip teleskop, Güneş'in tek tek lekeler gibi belirli bölgelerinden ışık toplayarak yıldız etkinliğinin imzalarını inceliyor. PoET ayrıca Güneş'in görünen yüzeyinin, yani Güneş diskinin tamamından ışık toplayan daha küçük bir teleskop da içeriyor.

PoET'in ortak Baş Araştırmacısı ve IA ile Lizbon Üniversitesi Fen Fakültesi'nde araştırmacı olan Alexandre Cabral, "Güneş'in çok belirli bölgelerini, daha önce hiç yapılmamış biçimde çok yüksek çözünürlükle inceleyebileceğiz" diyor. Gökbilimciler hem Güneş diskini hem de yüzeydeki tekil özellikleri aynı anda gözlemleyerek yıldız etkinliğinin Güneş tayfını tam olarak nasıl değiştirdiğini belirleyebilecek. Bu bilgi, ötegezegen barındırıyor olabilecek uzak yıldızlardaki "gürültüyü" hassas biçimde ayıklamak için rehber olarak kullanılabilecek.

Güneş'in uzak Güneş benzeri yıldızlarla karşılaştırılabilmesi için ekibin ötegezegen araştırmaları için tasarlanmış hassas bir cihaza ihtiyacı vardı. Santos, "ESPRESSO bu alandaki en iyi cihaz, bu yüzden seçim açıktı" diyor. ESPRESSO son derece hassas, yüksek çözünürlüklü bir tayfçeker; yıldızların tayflarındaki küçük değişimleri saptayabiliyor ve genellikle çevrelerindeki gezegenleri bulmak ya da tanımlamak için kullanılıyor. ESO'nun Çok Büyük Teleskobu'nda (VLT) geceleri uzak yıldızlara yönelen bir ötegezegen cihazı olan ESPRESSO, artık gündüzleri PoET ile Güneş tayflarını incelemek için de kullanılacak.

ESO'dan VLT Operasyon Gözlemcisi ve PoET için ESO irtibat kişisi Alain Smette şöyle diyor: "ESPRESSO'nun bu şekilde çalışması büyük bir avantaj. Geceleri VLT'den, gündüzleri PoET'e geçerek bu cihazın kullanımını en üst düzeye çıkarıyor ve ötegezegenleri bulmamıza ve tanımlamamıza yardım ediyoruz. Paranal Gözlemevi'nin olağanüstü konumu sayesinde, hava koşullarının Güneş gözlemlerine uygun olduğu gün sayısının gece gözlemlerindekine çok yakın olması bekleniyor."

PoET, Nisan başında Şili'nin Atacama Çölü'ndeki ESO Paranal Gözlemevi'nde, ilk ışık olarak bilinen test gözlemlerini başarıyla tamamladı. İlk gözlemler sistemin gereksinimler dahilinde çalıştığını ve hem tüm Güneş diskinin hem de belirli bölgelerinin tayflarını elde edebildiğini gösteriyor. Ekip önümüzdeki haftalarda sistemi test edip en iyi hale getirecek, ardından bilimsel gözlemlere başlayacak.

PoET Portekiz'de tasarlandı ve geliştirildi; finansmanı Avrupa Araştırma Konseyi'nden [1] geldi. Güneş teleskobunun kurulumunda ve testinde 12 Portekizli araştırmacıdan oluşan bir ekip yer aldı. Ana teleskop dahil PoET'in bazı bileşenleri İtalya'da, teleskop kubbesi ise bir Şili şirketi tarafından yapıldı.

Proje şu anda Portekiz'deki Porto Üniversitesi Astrofizik Merkezi'nden uzaktan işletiliyor. ESPRESSO ile analiz edilen PoET verileri, ESO Bilim Arşivi Tesisi aracılığıyla diğer bilim insanlarının erişimine sunulacak.

Notlar

[1] PoET teleskobu Avrupa Birliği tarafından finanse edilmektedir (ERC, FIERCE, 101052347).

Bu haber, ESO Gözlemevi tarafından yayımlanan metinden çevrilmiştir.