Tiangong Uzay İstasyonu

Tiangong (Çince "Gök Sarayı"), resmî adıyla Çin Uzay İstasyonu, Çin'in alçak Dünya yörüngesinde kurduğu ilk kalıcı insanlı uzay istasyonudur. Çin İnsanlı Uzay Ajansı (CMSA) tarafından işletilen istasyonun çekirdek modülü 29 Nisan 2021'de fırlatıldı; montajı Kasım 2022'de tamamlandı ve o tarihten beri istasyonda sürekli ekip bulunuyor. Mir ve ISS'ten sonra modüler yapıdaki üçüncü uzay istasyonu olan Tiangong, bugün ISS ile birlikte faal olan iki istasyondan biridir. ABD yasaları Çin'in ISS programına katılmasını engellediği için Çin kendi istasyonunu kurmayı seçti; Tiangong bu kararın ürünüdür.

Görevin amacı

Tiangong uzun süreli bir uzay laboratuvarı olarak tasarlandı:

• Uzay biyolojisi, mikro kütleçekim, malzeme bilimi ve uzay teknolojisi deneyleri yapmak
• Çin'in uzun süreli insanlı uçuş deneyimini artırmak ve ileride Ay'a insan gönderme hedefine teknik birikim sağlamak
• Uluslararası araştırmacılara deney olanağı sunmak; istasyonda şimdiye kadar 17 ülkeden araştırmacıların deneyleri yer aldı
• Gelecekte istasyonla aynı yörüngede uçacak Xuntian uzay teleskobuna bakım ve yakıt ikmali için üs olmak

Çin'in kendi deneyleri arasında atom saatleri, Bose-Einstein yoğuşukları ve pirincin tohumdan tohuma büyütülmesi bulunuyor.

Tiangong'un yapımı Çin'in insanlı uzay programının üç aşamalı planının son halkasıdır. İlk aşamada Shenzhou araçlarıyla insanları yörüngeye gönderip güvenle geri getirme becerisi kazanıldı, ikinci aşamada uzay yürüyüşü, kenetlenme ve kısa süreli laboratuvar görevleri denendi. Üçüncü aşamada ise kalıcı ve modüler bir istasyon kuruldu. İstasyon, yerden yönetilen ve büyük ölçüde otomatik çalışan sistemleriyle ekibin iş yükünü azaltacak şekilde tasarlandı; kargo araçları da kenetlenmeyi tamamen otomatik yapıyor, ekip ve yer ekibi yalnızca izleme ve gerekirse müdahale rolü üstleniyor.

Uzay aracı ve araçları

İstasyon, her biri yaklaşık 22 ton olan üç modülün T biçiminde birleşmesinden oluşur ve toplam kütlesi yaklaşık 100 tondur:

• Tianhe çekirdek modülü: Yaşam alanı, yaşam destek, güç, itki ve yönlendirme sistemlerini barındırır.
• Wentian deney modülü: Yedek sistemler, ek uyku bölmeleri ve uzay yürüyüşleri için hava kilidi içerir.
• Mengtian deney modülü: 13 iç deney rafı, 37 dış deney bağlantısı ve kargo hava kilidi sunar.

Tiangong 340-450 kilometre yükseklikte, 41 derece eğimli bir yörüngede dolanır; basınçlı hacmi 340 metreküp, yani ISS'in üçte birinden biraz fazladır. Yörünge korumada iyon itkisi (Hall etkili itici) kullanan ilk insanlı uzay aracıdır; bu iticiler yakıt tüketimini yüzde 90 azaltır. Üç robot kolu bulunur; en büyüğü 10 metre uzunluğundadır. Ekipler üç kişilik Shenzhou araçlarıyla yaklaşık altı aylık görevlere gider, kargo yaklaşık 6 ton taşıyabilen Tianzhou araçlarıyla gelir.

Yolculuk ve önemli anlar

• 2011 ve 2016: Öncül laboratuvarlar Tiangong-1 ve Tiangong-2 ile kenetlenme ve yakıt ikmali deneyimi kazanıldı.
• 29 Nisan 2021: Tianhe modülü Uzun Yürüyüş 5B roketiyle fırlatıldı.
• Haziran 2021: Shenzhou 12, istasyona giden ilk ekibi taşıdı.
• Temmuz ve Ekim 2022: Wentian ve Mengtian modülleri eklendi.
• Kasım 2022: Shenzhou 15 ekibiyle montaj tamamlandı ve sürekli insan varlığı başladı.
• 17 Aralık 2024: Cai Xuzhe ve Song Lingdong 9 saat 6 dakikalık uzay yürüyüşüyle tarihin en uzun uzay yürüyüşü rekorunu kırdı.
• Kasım 2025: Shenzhou 20 aracında olası bir uzay çöpü hasarı şüphesi üzerine ekip Dünya'ya Shenzhou 21 ile döndü; yedek araç Shenzhou 22 planlanandan aylar önce fırlatıldı.
• 25 Mayıs 2026: Shenzhou 23 ile Hong Konglu ilk astronot Lai Ka-ying uzaya çıktı; bu görev istasyondaki ilk bir yıllık kalış denemesini de kapsıyor.

Beklenenler

Mayıs 2026 itibarıyla istasyona 12 Shenzhou ve 9 Tianzhou olmak üzere 21 araç kenetlendi ve 24 uzay yürüyüşü yapıldı. Çin ile Pakistan arasındaki anlaşma uyarınca seçilen iki Pakistan Hava Kuvvetleri pilotundan birinin, Ekim 2026 için planlanan Shenzhou 24 göreviyle istasyona bir haftalık ziyaret yapması bekleniyor. Xuntian uzay teleskobunun 2027'de fırlatılması planlanıyor. Çin'in Ekim 2023'te açıkladığı yol haritası, istasyonun 2027'den itibaren altı modüle genişletilmesini, bunun ilk adımı olarak da altı kenetlenme noktalı dördüncü bir modül eklenmesini öngörüyor. Ayrıca Shenzhou'nun yerini alacak, Ay görevlerinde de kullanılacak yeniden kullanılabilir Mengzhou kapsülü geliştiriliyor.

İstasyon, ISS'in 2030'dan sonra emekliye ayrılmasının ardından bir süre yörüngedeki tek kalıcı devlet istasyonu olabilir. Bu nedenle Çin, istasyonu uluslararası işbirliğine açarak farklı ülkelerden astronot ve deney kabul etmeyi stratejik bir hedef olarak görüyor.

Bilmeye değer

• Çin, her ekip görevi için bir sonraki aracı ve roketi fırlatmaya hazır bekleten "bir fırlatma, bir yedek" ilkesini uyguluyor; bu ilke ilk kez 2025'te gerçek bir durumda kullanıldı.
• Tiangong, iyon iticilerle yörüngesini koruyan ilk insanlı uzay aracıdır.
• İletişim, Tianlian veri aktarma uydu ağı üzerinden sağlanıyor.
• Tianhe çekirdek modülü, Rusya'nın Fonksiyonel Kargo Bloğu tasarımını temel alır; CMSA görüntülerinde iki adet çekirdek modül üretildiği görülüyor.