Galaksi ile bulutsu arasındaki fark nedir? Hangisi ne zaman kullanılır?
Galaksi, yıldızları, gazı, tozu ve karanlık maddeyi kütleçekimiyle bir arada tutan dev bir sistemdir; bulutsu ise çoğunlukla bir galaksinin içindeki gaz ve toz bulutudur.
- Konu
- Galaksiler
- Kaynak
- NASA
- İlgili sayfa
- https://uzaygundem.com/ansiklopedi/galaksiler
Galaksi, yıldızları, gezegenleri, gaz ve toz bulutlarını ve karanlık maddeyi kütleçekimiyle bir arada tutan dev bir sistemdir. Bulutsu ise bugün çoğunlukla bir galaksinin içinde yer alan gaz ve toz bulutudur. Yani bulutsu galaksinin bir parçası, galaksi de bulutsuları, yıldızları ve kümeleri barındıran bütündür. Fark en çok ölçekte görülür: NASA'ya göre en büyük galaksiler bir milyon ışık yılını aşabilir; Büyük Macellan Bulutu'ndaki N159 gibi bir yıldız doğum bölgesi ise 150 ışık yılını biraz aşar.
Galaksi nedir?
NASA galaksiyi, yıldızların, gezegenlerin ve geniş gaz-toz bulutlarının kütleçekimiyle birbirine bağlı olduğu sistem olarak tanımlar; karanlık madde de bu sistemin parçasıdır. Büyük galaksilerin çoğunun merkezinde, Güneş'in kütlesinin milyarlarca katına varabilen bir süper kütleli kara delik bulunur. Boyutlar çok geniş bir aralığa yayılır: en küçük galaksiler birkaç bin yıldız içerir ve birkaç yüz ışık yılı genişliğindedir, en büyükleri ise trilyonlarca yıldız taşır.
Biçimlerine göre galaksiler başlıca sarmal, eliptik ve düzensiz olarak ayrılır. Samanyolu, yıldızlardan oluşan diski 100.000 ışık yılından geniş olan bir sarmal galaksidir; Güneş Sistemi bu galaksinin bir sarmal kolunda, merkezle kenar arasında kabaca yarı yoldadır. NASA'nın verdiği yaşlara göre çoğu galaksi 10 ile 13,6 milyar yıl arasında yaşlıdır. Galaksilerin evrendeki sayısı için evrende kaç galaksi var sayfasına bakabilirsiniz; tür ve yapı ayrıntıları ise Galaksiler maddesinde.
Bulutsu nedir?
Bulutsu (nebula), yıldızlararası ortamdaki gaz ve toz birikimidir. Yakındaki sıcak yıldızların ışığıyla parlayabilir ya da kendisi ışık vermeyip arkasındaki yıldızları örtebilir. Bulutsular yıldızların yaşam döngüsüyle iç içedir; üç örnek bunu gösterir:
- Yıldız doğum yeri: NASA'nın Spitzer ve Hubble teleskoplarıyla incelediği Orion Bulutsusu yaklaşık 1.500 ışık yılı uzaktadır ve genç yıldızların oluştuğu yoğun bir gaz-toz bölgesidir. Büyük Macellan Bulutu'ndaki Tarantula Bulutsusu da benzer bir yıldız oluşum bölgesidir.
- Ölen yıldızın kabuğu: NASA'nın NGC 2440 için yayımladığı görüntü, Güneş benzeri bir yıldızın dış katmanlarını savurduktan sonra geriye bıraktığı gaz kabuğunu gösterir. Merkezde kalan beyaz cücenin yüzey sıcaklığı 200.000 °C'yi aşar ve ültraviyole ışığı gazı parlatır. Güneş'in de yaklaşık 5 milyar yıl sonra benzer bir kabuk bırakacağı belirtilir. Bu türe gezegenimsi bulutsu denir.
- Patlamış yıldızın kalıntısı: Yengeç Bulutsusu, 1054'te Çinli gökbilimcilerin gördüğü süpernovanın genişleyen gaz kalıntısıdır; NASA patlamanın 6.500 ışık yılı uzakta gerçekleştiğini bildirir. Merkezinde saniyede 30 kez dönen bir nötron yıldızı vardır.
Bulutsular galaksilere kıyasla küçüktür; örneğin Hubble'ın görüntülediği N159 bölgesi 150 ışık yılından biraz geniştir ve 160.000 ışık yılından fazla uzaktadır. Samanyolu'nun diski ise bu bölgeden yüzlerce kat geniştir. Türleri için Bulutsular maddesine bakın.
Yan yana karşılaştırma
| Özellik | Galaksi | Bulutsu |
|---|---|---|
| Ne olduğu | Kütleçekimiyle bağlı yıldız, gaz, toz ve karanlık madde sistemi | Yıldızlararası gaz ve toz bulutu |
| Ana bileşen | Yıldızlar (birkaç binden trilyonlara) | Gaz ve toz; içinde yıldız olabilir ama asıl öğe bulutun kendisi |
| Tipik boyut | Birkaç yüz ile bir milyondan fazla ışık yılı | Örneğin N159: 150 ışık yılından biraz fazla |
| Konumu | Evrende tek başına ya da kümelerde | Bir galaksinin içinde |
| Yaş / ömür | Çoğu 10-13,6 milyar yıllık | Yıldızların doğumu ya da ölümüyle bağlantılı bir evre |
| Örnekler | Samanyolu, Andromeda, Büyük Macellan Bulutu | Orion, Tarantula, Yengeç, NGC 2440 |
| Bir benzetme | Bir kentin tamamı | Kentin içindeki bir semt |
Karışıklık nereden geliyor?
Bulutsu sözcüğü eskiden teleskopta bulanık görünen her nesne için kullanılırdı. Gökbilimciler sarmal biçimli bazı bulanık lekelerin ayrı galaksiler olduğunu henüz bilmiyordu; Andromeda Galaksisi de uzun süre "Andromeda Bulutsusu" diye anıldı. Mesele 26 Nisan 1920'de Washington'da yapılan ve Harlow Shapley ile Heber Curtis'in karşı karşıya geldiği "Büyük Tartışma" ile gündeme geldi: Shapley bu "sarmal bulutsuların" Samanyolu'nun içinde olduğunu, Curtis ise ayrı "ada evrenler" olduğunu savundu.
Tartışmayı Edwin Hubble Mount Wilson Gözlemevi'ndeki 100 inçlik Hooker teleskobuyla çektiği Andromeda fotoğraflarında Sefe değişkenleri bularak çözdü. Bu gözlemler 1923'te yapıldı ve 1 Ocak 1925'te Amerikan Astronomi Derneği toplantısında sunuldu. NASA da Hubble'ın, bizimkinin ötesinde başka galaksilerin var olduğunu gösteren kişi olduğunu belirtir. Andromeda'nın şimdi 2,5 milyon ışık yılı uzakta olduğu biliniyor; NASA, çıplak gözle görülebilen yalnızca on galaksiden biri olduğunu söyler.
Sık yapılan yanlışlar
- "Andromeda Bulutsusu" bir bulutsudur. Hayır, eski bir addır. Andromeda bir galaksidir; NASA, ışığının yüz milyarlarca yıldızdan geldiğini belirtir.
- Macellan Bulutları bulutsudur. Büyük Macellan Bulutu, Samanyolu'nun çevresinde dolanan küçük bir galaksidir; gökyüzünde bulanık bir leke gibi görünür, ama adındaki "bulut" yanıltıcıdır. İçinde Tarantula gibi gerçek bulutsular bulunur.
- Gezegenimsi bulutsuların gezegenle ilgisi vardır. NASA'ya göre ilgisi yoktur. 18. ve 19. yüzyıl gökbilimcileri bu nesneleri küçük teleskoplarda Uranüs ve Neptün'ün disklerine benzettikleri için bu adı vermiştir.
- Samanyolu bir bulutsudur. Değildir; Samanyolu bir galaksidir ve içinde Orion gibi birçok bulutsu barındırır.
Hangisi ne zaman kullanılır?
Kütleçekimiyle bağlı, kendi başına duran milyarlarca yıldızlık sistemden söz ediyorsanız "galaksi" deyin. Bir galaksinin içindeki gaz-toz bulutu, yıldız doğum bölgesi ya da ölen yıldızın kabuğundan söz ediyorsanız "bulutsu" deyin. Katalog adları yol göstermez: Messier gibi eski kataloglarda bulutsular, kümeler ve galaksiler aynı listede durabilir; bir nesnenin ne olduğunu adından değil, güncel gözlemlerden öğrenin. Samanyolu ile içindeki bulutsular arasındaki ilişki, ölçek duygusu için iyi bir başlangıçtır.
Kısaca
- Galaksi, yıldızları, gazı, tozu ve karanlık maddeyi kütleçekimiyle tutan sistemdir; bulutsu onun içindeki gaz-toz bulutudur.
- Ölçek farkı büyüktür: büyük galaksiler bir milyon ışık yılını aşar, N159 gibi bir bulutsu 150 ışık yılı civarındadır.
- Eskiden bulanık görünen her şeye "bulutsu" denirdi; Andromeda'nın galaksi olduğu 1920'lerde Hubble'ın Sefe ölçümleriyle anlaşıldı.
- Gezegenimsi bulutsuların gezegenle ilgisi yoktur; bunlar Güneş benzeri ölen yıldızların kabuğudur.
Merak edenler için
Orion, Tarantula ve Yengeç gibi bulutsuları, ölçeklerini ve yıldızlarla ilişkilerini birlikte düşününce fark daha da netleşir. Galaksi ve bulutsu terimlerinin sözlük tanımları için galaksi ve bulutsu sayfaları, Büyük Macellan Bulutu için ise ayrı madde yararlı olur.


























