Bilinen en uzak galaksi hangisi?

Uzaklığı tayf ölçümüyle doğrulanmış en uzak galaksi, James Webb Uzay Teleskobu'nun gözlemleriyle bulunan MoM-z14'tür. Bulgu ilk kez Mayıs 2025'te duyuruldu, Ocak 2026'da da NASA ve ESA tarafından resmî olarak tanıtıldı. Kırmızıya kayması 14,44 olan bu galaksiyi, Büyük Patlama'dan yalnızca yaklaşık 280 milyon yıl sonraki hâliyle görüyoruz. Rekoru, bir yıl önce Webb'in yine bulduğu JADES-GS-z14-0'dan devraldı.

Uzaklık neden kırmızıya kaymayla ölçülür?

Evren genişledikçe uzak galaksilerden yola çıkan ışığın dalga boyu da gerilir ve tayfın kırmızı ucuna, daha ötesinde kızılötesine doğru kayar. Bu etkiye kırmızıya kayma denir ve "z" harfiyle gösterilir; z ne kadar büyükse ışık o kadar uzun yol almış, galaksi o kadar erken bir dönemden bize ulaşmıştır. z = 14'ün üzerindeki galaksilerde, aslen morötesi olan ışık neredeyse 15 kat gerilerek kızılötesine geçer. Webb'in bu alanda rakipsiz olmasının sebebi budur: tasarımı, bu çok soluk kızılötesi ışığı yakalamak için yapıldı.

"En uzak" sözünün bir inceliği var. Webb'in görüntülerinde daha da uzak olabilecek aday galaksiler de bulunuyor, ancak bunların uzaklığı yalnızca renklerinden tahmin ediliyor. Bir rekorun kesinleşmesi için galaksinin ışığının tayfa ayrılıp kırmızıya kaymanın doğrudan ölçülmesi gerekir. MoM-z14'ün uzaklığı da Webb'in NIRSpec tayfçekeriyle böyle doğrulandı.

Verileri göster

MoM-z14	280
JADES-GS-z14-0	290
JADES-GS-z14-1	300
PAN-z14-1	310
JADES-GS-z13-0	330
UNCOVER-z13	330
GN-z11 (Hubble dönemi rekoru)	430

MoM-z14: beklenenden parlak

Rohan Naidu, Pascal Oesch ve Gabriel Brammer'ın öncülüğündeki geniş bir ekibin incelediği MoM-z14, bu kadar erken bir dönem için şaşırtıcı derecede parlak. Galaksi çok küçük ve uzunca bir yapıya sahip; morötesi renkleri genç yıldızlarla dolu olduğunu gösteriyor. Tayfında, çok eski küresel yıldız kümelerini andıran yüksek bir azot oranı da görülüyor. Araştırmacılara göre bu kadar parlak galaksilerin erken evrendeki sayısı, Webb öncesi tahminlerin 100 katından fazla. Bu bulgu, ilk galaksilerin beklenenden çok daha hızlı yıldız ürettiğini düşündürüyor. Webb ekibi, gözlemler sürdükçe bu rekorun da kırılabileceğini vurguluyor.

Önceki rekortmenler

Webb'den önce rekor, Hubble'ın gözlediği GN-z11'deydi: z = 10,6 değerindeki bu galaksiyi Büyük Patlama'dan yaklaşık 430 milyon yıl sonraki hâliyle görüyoruz; rekoru 2016'dan 2022'ye kadar korudu. Webb devreye girince rekor art arda kırıldı. Mayıs 2024'te JADES taramasında bulunan JADES-GS-z14-0 duyuruldu; yaklaşık 1.600 ışık yılı çapındaki bu galaksinin tayfında hidrojen ve oksijenden gelen güçlü ışımalar vardı. Mart 2025'te Şili'deki ALMA radyo teleskopları bu galakside oksijeni de saptadı; bu, oksijenin şimdiye kadar görüldüğü en uzak yer oldu ve galaksinin uzaklığının çok hassas ölçülmesini sağladı. İlk duyuruda 14,32 verilen kırmızıya kayma, bugünkü listelerde 14,18 olarak yer alıyor. Birkaç ay sonra MoM-z14 rekoru devraldı.

Bu galaksilerin ışığı yaklaşık 13,5 milyar yıl önce yola çıktı; yani onları evren bugünkü yaşının yalnızca yüzde 2'si kadarken görüyoruz. Webb'in nasıl çalıştığını James Webb Uzay Teleskobu, galaksilerin türlerini ise galaksiler maddemizde bulabilirsiniz.