21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bilim ve Astrofizik

Karanlık enerji bilinen parçacık fiziğinden doğmuş olabilir: QCD vakumu modeli

Sheffield ve British Columbia üniversitelerinden araştırmacılar, karanlık enerjinin yeni bir alan gerektirmeden kuantum renk dinamiğinin vakum yapısından çıkabileceğini öneriyor.

Bilim ve AstrofizikSheffield Üniversitesi, UBC / The Astrophysical Journal
Karanlık enerji bilinen parçacık fiziğinden doğmuş olabilir: QCD vakumu modeli

Karanlık enerji için yeni bir parçacık ya da alan icat etmek şart olmayabilir. İngiltere'deki Sheffield Üniversitesi ve Kanada'daki British Columbia Üniversitesi (UBC) araştırmacıları, evrenin hızlanarak genişlemesinin arkasındaki enerjinin, bilinen parçacık fiziğinin bir parçası olan kuantum renk dinamiğinden (QCD) kaynaklanabileceğini öneriyor. Öneri The Astrophysical Journal'da 2026'da yayımlandı; çalışmayı Sheffield'den Dong Ha Lee yönetti; UBC'den Ariel Zhitnitsky ve Ludovic Van Waerbeke de yazarlar arasında.

QCD vakumu nedir, karanlık enerjiyle ne ilgisi var?

QCD, atom çekirdeğindeki proton ve nötronları oluşturan kuarkları birbirine bağlayan güçlü etkileşimin kuramı. Bu kuramın "boşluğu", yani vakumu, düz bir hiçlik değil; topolojik adı verilen farklı yapı sektörleri içeriyor. Ekip, bu topolojik yapının genişleyen uzayzamana tepki verdiğini ve bu tepkinin karanlık enerji olarak görünebileceğini savunuyor. Üniversitelerin açıklamasına göre karanlık enerji evrenin enerji bütçesinin yaklaşık yüzde 70'ini oluşturuyor.

Fikrin çekici yanı, ölçeğin kendiliğinden gelmesi. Zhitnitsky'nin ifadesine göre QCD vakumundan ve kütleçekimden öngörülen karakteristik enerji ölçeği, bugün gözlenen karanlık enerji ölçeğine yakın çıkıyor; bunun için sonradan eklenmiş bir alana gerek duyulmuyor. Karanlık enerjinin neden bu kadar küçük ama sıfırdan farklı olduğu sorusu kozmolojinin en eski bilmecelerinden biri; QCD tabanlı yaklaşım bu soruya yeni bir çerçeve getiriyor.

Verilerle karşılaştırma

Üniversitelerin açıklamasına göre ekip modeli uzak süpernovalar ve kozmik mikrodalga artalan ışımasıyla sınadı ve standart kozmolojik modelle karşılaştırılabilir bir uyum buldu. Aynı ekibin arXiv'de paylaştığı "Evolving Dark Energy Is Vacuum Energy After All" başlıklı çalışması (Haziran 2026'da gönderildi, Temmuz'da güncellendi) modeli ayrıntılı biçimde veriyle sınıyor. Orada model; Planck, ACT ve SPT-3G mikrodalga artalan ölçümleri, DESI'nin baryon akustik salınım verileri ve Ia türü süpernova örnekleriyle sınanıyor. Yazarlar, modelin "yeni bir temel alan ya da yayılan serbestlik derecesi" içermediğini vurguluyor.

Yazarların bildirdiği değerlere göre mikrodalga artalan ve DESI verilerini içeren bir veri birleşiminde Hubble sabiti 67,74 ± 0,52 km/s/Mpc, madde yoğunluk parametresi ise 0,3109 ± 0,0049 çıkıyor. Model ayrıca, karanlık enerjinin durum denkleminin −1 değerini yaklaşık z ≈ 0,67 kırmızıya kaymasında geçtiği, yani "hayalet geçişi" yaptığı bir tablo öngörüyor. Bu tür bir geçiş, DESI gözlemlerinin işaret ettiği zamanla değişen karanlık enerji eğilimiyle uyumlu; yazarlara göre bu, alan tabanlı modellerde görülen kararsızlıkları taşımadan elde ediliyor.

Fikrin geçmişi

Yaklaşım ani bir çıkış değil. Van Waerbeke ve Zhitnitsky, Haziran 2025'te arXiv'de "DESI sonuçları ve QCD topolojik sektörlerinden karanlık enerji" başlıklı çalışmayı paylaşmıştı. Orada karanlık enerji, genişleyen evrenle düz uzayzaman arasındaki vakum enerjisi farkı olarak, topolojik sektörler arası tünelleme yoluyla ortaya çıkıyordu. Yeni çalışma bu kuramsal fikri ayrıntılı bir veri karşılaştırmasıyla sınıyor.

Dikkat edilmesi gerekenler

Model henüz bir kanıt değil, rekabetçi bir aday. Yazarlar, erken evrendeki baskılanmayı anlatan "anahtar fonksiyonu"nun şimdilik fenomenolojik biçimde, yani gözleme uydurularak tanımlandığını; kesin hesabın şu an yapılamadığını belirtiyor. Ara kırmızıya kaymalarda kullanılan adyabatik yaklaşımın geçerliliği de ayrıca incelenmeli.

Ekip, modeli gelecekteki uzay teleskobu verileriyle sınayarak ayırt edici öngörülere dönüştürmeyi planlıyor. Karanlık enerji gerçekten zamanla değişiyorsa, bu değişimin biçimi QCD tabanlı bir modelle diğer adaylar arasında hakemlik yapacak.

Bu haberi nasıl buldunuz?

İlk oyu siz verin

Google'da haber kaynağınızı Uzay Gündem olarak seçmek için tıklayın

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar okurlarımıza aittir. Hakaret, nefret söylemi ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.

İlgili haberler

  1. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi
  2. Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı
  3. δ Scuti yıldızı KIC 4737720'nin baskın titreşimi yıllar içinde el değiştirdi
  4. Venüs'te flor, geçmişteki suyun izini silinmekten kurtarmış olabilir
  5. Perseverance'ın Séítah kayaları Mars'ta akışkan bir lav gölüne işaret ediyor
  6. Ölmekte olan yıldızda son termal darbenin izi: ALMA dev bir gaz halkası ve kum saati buldu

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi
  6. NASA'nın saha ekibi Arizona'da krater, lav mağarası ve kül tarlasında Ay ile Mars'a hazırlandı

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Son yorumlar

  1. Ay'a iniş yeri seçiminde yapay zekâ: Ohio State'ten LUMINA görev planlamacılarına yardım edecekosman çelebi: Genç araştımacı fizikçi ve yapay zeka doktora öğrencisi Gökçe İnal'ı bu değerli çalışmalarından dolayı kalben…

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı1 saat önce
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı7 saat önce
  4. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce
  5. Xavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsündeXavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsünde20 saat önce

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar