Ay'ın en büyük çarpma havzasının tarihi çözülüyor: Güney Kutbu–Aitken 4,34 milyar yaşında
Chang'e-4 ve Chang'e-6 verileri, Ay'ın uzak yüzündeki Güney Kutbu–Aitken havzasının yaklaşık 4,34 milyar yıl önce oluştuğunu ve iki farklı magnezyumlu kaya türü içerdiğini gösterdi.

Hong Kong Üniversitesi (HKU) Dünya ve Gezegen Bilimleri Bölümü'nden jeologların öncülük ettiği uluslararası bir ekip, Ay'ın en büyük çarpma havzası olan Güney Kutbu–Aitken (SPA) havzasının nasıl oluştuğunu ve sonraki milyarlarca yılda nasıl şekillendiğini anlatan yeni bir çalışma yayımladı. Science Advances'ta çıkan çalışmaya göre havzayı doğuran çarpma yaklaşık 4,34 milyar yıl önce gerçekleşti. Ekip bu sonuca Çin'in Chang'e-6 görevinin Ay'ın uzak yüzünden getirdiği örnekleri, Chang'e-4 ve Chang'e-6'nın yüzey ölçümlerini ve uydu gözlemlerini birleştirerek ulaştı.
HKU'nun açıklamasına göre çalışmayı Mok Sau-King Profesörü Guochun Zhao ile ilk yazar Dr. Yuqi Qian yürüttü. Çalışmada, HKU'ya araştırma için tahsis edilen Chang'e-6 örnekleri kullanıldı.
Neden bu havza önemli?
SPA havzası Ay'ın uzak yüzünde yer alıyor ve Güneş Sistemi'nin bilinen en eski ve en büyük çarpma yapılarından biri sayılıyor. HKU'nun açıklamasına göre havzanın kapladığı mesafe, Çin anakarasının kuzey-güney uzunluğuyla kıyaslanabilir büyüklükte. Bu yüzden havza, Ay'ın erken tarihine ilişkin temel soruların kilidi gibi görülüyor: Ay'ın yakın ve uzak yüzü neden bu kadar farklı, yüzeyin altında ne var, büyük çarpmalar ne zaman yaşandı?
Havza uzun süre yalnızca uzaktan incelenebildi. Chang'e-4 2019'da Ay'ın uzak yüzüne ilk iniş olarak havzanın içindeki Von Kármán kraterine indi; Chang'e-6 ise 2024'te uzak yüzden getirilen ilk örnekleri Dünya'ya ulaştırdı. Bu iki görev araştırmacılara havzayı yerinde ölçümler ve laboratuvardaki örneklerle sınama fırsatı verdi. Sitemizde daha önce Chang'e-6 örneklerinin Ay'ın iki yüzü arasındaki farka dair ipuçlarını ve örneklerde ilk kez bulunan γ-demiri ele almıştık.
İki farklı magnezyumca zengin kaya
Çalışmanın merkezindeki bulgu, kökeni birbirinden farklı iki tür magnezyumca zengin kaya. Bunlardan ilki, orta düzeyde magnezyum içeren noritler. Norit, magmanın yavaş soğumasıyla oluşan, iri taneli bir kaya türü. Araştırmacılara göre bu kayalar, ilk SPA çarpmasının çok büyük miktarda kayayı eritmesiyle oluşan kalın bir erimiş tabakanın yavaşça soğuyup katmanlara ayrışmasının ürünü. Büyük kraterlerin merkez tepelerinde yüzeye çıkmış durumdalar. Bu kayaların bir kısmı Finsen çarpmasıyla kazılıp Chang'e-4'ün indiği Von Kármán kraterine taşınmış.
İkinci tür, yüksek düzeyde magnezyum içeren kayalar. Bunlar büyük olasılıkla "magnezyum serisi magmatizması" denen ayrı bir süreçten, yani SPA çarpmasıyla ilişkili magma etkinliğinden geliyor. Bu malzemeler Apollo havzasının batıdaki tepe halkasında açıkta duruyor. Önce Apollo çarpması onları kazıp çıkarmış, sonra Chaffee S çarpması Chang'e-6'nın örnek topladığı bölgeye taşımış. Yani Chang'e-6'nın getirdiği toprakta, yakındaki kraterlerden savrulmuş eski kaya parçaları da bulunuyor.
Çarpmaların zaman çizelgesi
Ekip, havzayı şekillendiren büyük çarpmaların sırasını ve yaşlarını da kısıtladı. Çalışmaya göre SPA havzası yaklaşık 4,34 milyar yıl önce, içindeki Apollo havzası yaklaşık 4,2 milyar yıl önce, Orientale havzası ise yaklaşık 3,87 milyar yıl önce oluştu. Bu üç olay birlikte Ay'ın en büyük çarpma yapısının bugünkü mimarisini kurdu. Bulguları geniş havzaya yaymak için ekip uzaktan algılama verilerinden ve sayısal benzetimlerden de yararlandı.
HKU'nun anlatımına göre aynı ekip daha önce SPA bölgesinde uzun süren volkanik etkinliğe ve fark edilmemiş magma faaliyetine dair kanıtlar bulmuştu. Titanyum bakımından zengin ilmenitli birikimlerin Ay'ın iki yüzündeki farklı volkanik tarihe katkı yaptığını da öne sürmüştü. Yeni çalışma bakışı volkanizmadan çarpma tarihine kaydırıyor.
Sınırlar ve sırada ne var
Verilen yaşlar yaklaşık değerler. Yüksek magnezyumlu kayaların magnezyum serisi magmatizmasından geldiği de çalışmada "büyük olasılıkla" diye ifade ediliyor. Yani kesin bir hüküm değil, mevcut verilerle en iyi açıklama. Örnekler üzerindeki laboratuvar çalışmaları sürdükçe bu zaman çizelgesi ve kayaların kökeni sınanmaya devam edecek. HKU, Chang'e-6 örneklerini incelemeyi sürdürüyor; sorular da bu çalışmalarla netleşecek.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















