Europa roketi: nasıl çalıştı, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Europa, 1960'larda altı Avrupa ülkesinin kurduğu ELDO (Avrupa Fırlatıcı Geliştirme Örgütü) için geliştirilen, üç ya da dört kademeli, tek kullanımlık bir uydu roketiydi; birinci kademesi İngiliz, ikincisi Fransız, üçüncüsü Alman yapımıydı. 1964-1971 arasında uçtu ama hiçbir uçuşunda bir uyduyu yörüngeye çıkaramadı. Başarısızlığı yine de bugünkü Avrupa Uzay Ajansı'nın ve Ariane ailesinin doğuşunda belirleyici oldu; 11/2026 itibarıyla emekli.

Kim yaptı, neden yapıldı?

Europa'nın kökeni, İngiltere'nin nükleer caydırıcılığı için tasarladığı Blue Streak füzesine uzanır. Savunma Bakanı Harold Watkinson 13 Nisan 1960'ta Blue Streak'ın askerî program olarak iptal edildiğini açıkladı ve hükümetin füzenin uydu fırlatıcısına uyarlanıp uyarlanamayacağını inceleyeceğini söyledi. Geliştirme maliyetini paylaşacak ortaklar aranırken ELDO doğdu. Kurucu üyeler Belçika, Fransa, Birleşik Krallık, İtalya, Hollanda ve Batı Almanya'ydı; merkezi Paris'teydi. Avustralya ortak üyeydi; ilk denemeler Güney Avustralya'daki Woomera test sahasında yapıldı.

İş bölümü ülkelere göre yapıldı: birinci kademe Birleşik Krallık'tan, ikinci kademe Fransa'dan, üçüncü kademe Almanya'dan geliyordu. Uyduyu İtalya, telemetriyi Hollanda, yer tabanlı güdüm sistemini Belçika üstlenecekti. Amaç, Avrupa çapında haberleşme ve meteoroloji uydularını kendi roketiyle yörüngeye çıkarmaktı. Ama bu bölüşüm, işin zayıf noktası oldu: 1969'a gelindiğinde ELDO, işin ülkelere paylaştırılmasının yeterli iş birliği sağlamadığını ve roketten bütünüyle sorumlu tek bir merci bulunmadığını görmüştü. Maliyet de büyüdü; tahmin, ilk hesaptaki 70 milyon sterlinden Nisan 1966'da 150 milyon sterline çıktı. Birleşik Krallık Haziran 1966'da bu yükü taşıyamayacağını belirterek örgütten çekilmeyi denedi; katkı payı yüzde 40'tan yüzde 27'ye düştü, ama Blue Streak kademesi sağlamaya devam etti.

Nasıl çalışır?

Europa 1 üç kademeliydi. Üç kademenin her biri ayrı bir ülkenin ürünüydü ve her biri farklı bir yakıt çiftiyle çalışırdı:

• Birinci kademe, Blue Streak: İki Rolls-Royce RZ.2 motoru yaklaşık 1.673 kN itki üretir ve yaklaşık 156 saniye çalışırdı. Yakıt RP-1 (rafine gazyağı) ve sıvı oksijendi.
• İkinci kademe, Coralie: Dört LRBA Vexin-A motoru yaklaşık 270 kN itki verirdi; yaklaşık 96 saniye çalışırdı. Yakıt UDMH ile azot tetroksitti.
• Üçüncü kademe, Astris: Bremen'de ERNO tarafından birleştirildi; tek motor yaklaşık 23,3 kN itki verirdi ve yaklaşık 330 saniye çalışırdı. Yakıt Aerozine 50 ile azot tetroksitti. Motorun kendisi Fransa'da, Snecma'nın bir kolu olan SEPR'de yapıldı.
• Dördüncü kademe (yalnız Europa II): Diamant BP4 roketinin üçüncü kademesinden türetilen katı yakıtlı P068.

İlk üç kademe sıvı yakıtlı roket motorlarıyla çalışırdı; Europa II'nin dördüncü kademesi ise bir katı yakıtlı roketti. Mantık bütün çok kademeli roketlerle aynıdır: alçak bir yörüngede kalabilmek için saniyede yaklaşık 7,8 km yatay hız gerekir. Roket denklemi gereği boşalan tankları atmak kalan kütleyi azaltır, aynı itki böylece daha çok hız kazandırır. Her kademenin yakıt verimi, yani özgül itkisi, ayrı bir tasarım ölçütüdür: üçüncü kademe, uzayın boşluğunda çalıştığı için en yüksek özgül itkiye sahipti (kaynaklarda yaklaşık 310 saniye).

Europa'nın asıl hedefi, uyduları yerdurağan yörüngeye taşımaktı. Bunun için üçüncü kademeden sonra uyduya bağlı bir apoje (yörüngenin en uzak noktasında ateşlenen) motoru, uyduyu eş zamanlı yörüngeye oturtacaktı. Roketin hiçbir kademesi kurtarılmadı; Europa tek kullanımlıktı.

Teknik özellikler

Özellik	Değer
Yükseklik	yaklaşık 33 m
Çap	3,05 m
Kalkış kütlesi	yaklaşık 105 ton
Kademe	3 (Europa 1), 4 (Europa II)
Birinci kademe	2 × Rolls-Royce RZ.2, yaklaşık 1.673 kN, RP-1 ve sıvı oksijen
İkinci kademe	4 × LRBA Vexin-A, yaklaşık 270 kN, UDMH ve azot tetroksit
Üçüncü kademe	Astris, yaklaşık 23,3 kN, Aerozine 50 ve azot tetroksit
Alçak yörüngeye yük	Europa 1 için 500 km'lik dairesel yörüngede 1.000-1.200 kg (tasarım hedefi)
Yerdurağan geçiş yörüngesine yük	Europa I: 200 kg; Europa II: 360 kg (tasarım değerleri; hiçbir uçuşta gösterilemedi)
Fırlatma yerleri	Woomera (Avustralya) LA-6; Kourou (Fransız Guyanası)

Alçak ve yerdurağan yörünge rakamları roketin tasarım değerleridir; Europa hiçbir zaman bir yükü yörüngeye çıkarmadığı için bu kapasiteler uçuşta doğrulanmadı.

Uçuş geçmişi

En yaygın dökümde Europa programının 11 uçuşu sayılır: beşi yalnız Blue Streak'ın denendiği, ikisi Blue Streak ile Coralie'nin birlikte uçtuğu, üçü Europa 1, biri Europa II. Kaynaklar arasında sayım farkı da var; bazıları ELDO'nun toplam 10 uçuş yaptığını yazar. Ortak olan şu: üst kademeleri etkin olan altı uçuşun hiçbiri başarılı olmadı.

• 5 Haziran 1964 (F1), Woomera: İlk uçuşta Blue Streak tek başına denendi. Yakıtın tanklardaki çalkantısı roketin son evrede kararsızlaşmasına yol açtı; uçuş, motor kesilmesine birkaç saniye kala sonlandırıldı. Bir test olduğu için başarılı sayıldı. 20 Ekim 1964 (F2) ve 22 Mart 1965 (F3) uçuşları da yalnız Blue Streak'ı denedi.
• 24 Mayıs 1966 (F4): İlk tam boyutlu deneme, Fransız ve Alman kademelerin yerine kütle maketleriyle yapıldı. Menzil güvenlik sistemi, bir radarın hatalı verisi yüzünden roketin batıya saptığını sandı ve uçuşu planlanandan altı saniye önce, 2 dakika 15 saniyede imha etti; oysa roket tam rotasındaydı.
• Kasım 1966 (F5): Aynı türden birinci kademe denemesi, başarılı.
• 4 Ağustos 1967 (F6/1): Birinci ve ikinci kademenin ilk ortak denemesinde Coralie tutuşmadı.
• 5 Aralık 1967 (F6/2): Bu kez birinci ve ikinci kademe birbirinden ayrılmadı. (Bazı kaynaklar tarihi 4 Aralık olarak verir.)
• Kasım 1968 sonu (F7): Europa 1'in üç kademesinin de etkin olduğu ilk uçuş. Roket, yaklaşık 250 kg'lık İtalyan yapımı bir test uydusunu (STV 1) taşıyordu. Üçüncü kademe, ayrıldıktan sonra arıza yaptı.
• Temmuz 1969 başı (F8): Birinci ve ikinci kademe görevini yaptı, ama Astris üçüncü kademesi tutuşmadı.
• Haziran 1970 (F9): Bu kez üçüncü kademe çalıştı ama koruyucu burun konisi (fairing) ayrılmadı; uydu yörüngeye çıkamadı. Kaynaklarda uçuşun gün tarihi farklı verilir (6 ya da 12 Haziran); ay ve yıl tutarlıdır.
• 5 Kasım 1971 (F11), Kourou: Fransız Guyanası'ndan yapılan ilk fırlatma ve dört kademeli Europa II'nin tek uçuşu. Roket yaklaşık üç dakika sonra Atlas Okyanusu üzerinde yok edildi. Kaynaklar nedeni farklı tarif ediyor: bir anlatımda üçüncü kademenin yapısal olarak bozulduğu, bir diğerinde ise burun konisinden inen statik elektrik boşalmasının üçüncü kademenin sıralayıcı ve atalet güdüm bilgisayarını kilitlediği ve menzil güvenlik görevlisinin roketi imha ettiği söylenir. Batı Alman yetkililer sorunu ELDO içindeki bölünmelere bağladı.

Planlanan F10 uçuşu iptal edildi. Woomera'nın yerdurağan yörünge için uygun olmadığı anlaşıldığında fırlatma sahası Kourou'ya taşındı. Program 27 Nisan 1973'te terk edildi. Avrupa Uzay Konferansı Aralık 1972'de Fransız L3S projesini desteklemeye ve Europa 3'ü iptal etmeye karar vermişti; 21 Eylül 1973'te L3S'nin yasal anlaşması imzalandı. L3S sonradan Ariane adını aldı. ESRO ile ELDO birleşerek 30 Mayıs 1975'te Avrupa Uzay Ajansı'nı kurdu.

Taşıdığı önemli görevler

Europa hiçbir görevi tamamlayamadı: taşıdığı dört test uydusu (STV 1-4) hiçbir zaman yörüngeye girmedi. Sitede Europa'ya ait bir görev sayfası da yok. Roketin önemi taşıdığı yükte değil, bıraktığı derstedir: her biri başka bir ülkeye ait kademeleri birleştirmenin getirdiği sorunlar ve işin tamamından sorumlu tek bir merci bulunmamasının bedeli. Ariane 1'de program tek bir sanayi lideri tarafından (Aérospatiale) yönetildi. Avrupa'nın yapay uydularını kendi roketiyle yörüngeye çıkarma hedefi sonunda Ariane ile gerçekleşti.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Europa'yı aynı dönemin iki "ulusal" Avrupa roketiyle, Fransız Diamant ve İngiliz Black Arrow ile kıyaslamak ilginçtir: ikisi de çok daha küçüktü ama yörüngeye uydu çıkardı. Europa'nın asıl muadili ise mirasçısı Ariane 1'dir:

Roket	İlk uçuş	Uçuş sayısı	Yerdurağan geçiş yörüngesine yük
Europa II	5 Kasım 1971	1 (başarısız)	360 kg (tasarım değeri)
Ariane 1	24 Aralık 1979	11 (9 başarılı), 1979-1986	yaklaşık 1.850 kg

Ariane 1'i ESA ve Fransa'nın uzay ajansı CNES birlikte geliştirdi; programa Aérospatiale önderlik etti. Europa'nın ardılları arasında bugün Ariane 5 ve Ariane 6, ayrıca küçük yükler için Vega-C sayılabilir; işletimi Arianespace yürütür. Europa'nın ilk kademesi Blue Streak ise bir füze olarak başlayıp fırlatıcı kademesine dönüştü. Füze ile roket ayrımını merak edenler için füze ile roket arasındaki fark yazısı faydalıdır.

Sık sorulan sorular

Europa kaç kez uçtu?

En yaygın dökümde 11 kez: beşi yalnız Blue Streak'ın denendiği, ikisi iki kademeli, üçü Europa 1, biri Europa II uçuşuydu. Bazı kaynaklar toplamı 10 olarak verir. Üst kademeleri etkin altı uçuşun hiçbiri başarılı olmadı.

Ne kadar yük taşıyabilirdi?

Tasarım değerleri: Europa 1 için 500 km'lik dairesel yörüngede 1.000-1.200 kg; yerdurağan geçiş yörüngesine Europa I için 200 kg, Europa II için 360 kg. Bu kapasiteler hiçbir uçuşta gösterilemedi.

Türkiye'den yük taşıdı mı?

Hayır. Europa hiçbir uyduyu yörüngeye çıkaramadı; ELDO'nun kurucu üyeleri arasında da Türkiye yoktu.

Europa'nın Ariane ile ilişkisi nedir?

Europa'nın başarısızlığı, Avrupa'nın tek bir yetkili yapıya sahip, fırlatma pazarına yönelik bir roket kurmasına yol açtı. 1973'te L3S anlaşması imzalandı; bu proje Ariane 1 oldu ve 24 Aralık 1979'da ilk kez uçtu. ELDO ile ESRO'nun birleşmesiyle 1975'te ESA kuruldu.