Pegasus roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Pegasus, bir uçağın karnında 12 kilometre yüksekliğe taşınıp orada bırakılan, üç kademeli ve katı yakıtlı küçük bir uydu fırlatma roketidir. Orbital Sciences şirketi tarafından geliştirildi; şirket sonradan Orbital ATK oldu ve 2018'den beri Northrop Grumman çatısı altındadır. Pegasus, dünyanın ilk özel şirket yapımı yörünge roketi olarak anılır.

Roket 5 Nisan 1990'da ilk uçuşunu yaptı, 3 Temmuz 2026'da 46. ve son uçuşunu yaptı. 11/2026 itibarıyla yeni bir Pegasus sözleşmesi bilinmiyor ve uzay basını bu uçuşu roketin son uçuşu olarak anıyor; bu yüzden sayfada Pegasus'u emekli olarak sınıflandırdık. Aşağıda nasıl çalıştığını, hangi uçuşları yaptığını ve neden artık uçmadığını topladık. Genel arka plan için Roket nedir, nasıl çalışır? sayfasına da bakabilirsiniz.

Nasıl çalışır?

Pegasus'un fikri basittir: roketin ilk ve en zahmetli işini, yani yoğun alt atmosferi aşmayı bir uçağa yaptırmak. Northrop Grumman'ın "Stargazer" adlı, değiştirilmiş bir L-1011 TriStar yolcu uçağı roketi gövdesinin altında taşır ve yaklaşık 40.000 fit (12 km) yükseklikte bırakır. Roket serbest kaldıktan yaklaşık beş saniye düşer, sonra birinci kademe ateşlenir. Bu yükseklikte hava, deniz seviyesindekinin yaklaşık dörtte biri kadar yoğundur ve uçak roketi zaten yörünge hızının yüzde 3'ü kadar bir hızla bırakır; böylece sürtünme kaybı azalır.

Roketin kendisi tam bir "uçak-roket" melezidir: gövdesinde 6,7 m açıklıklı bir kanat vardır ve bırakıldıktan sonra yükselirken bu kanat ona taşıma kuvveti sağlar. Kademeler arasında ayrılma sırasıyla yapılır:

• Birinci kademe (Orion 50S, XL sürümde 50SXL): yaklaşık 69-75 saniye yanar.
• İkinci kademe (Orion 50, XL'de 50XL): yaklaşık 75 saniye yanar.
• Üçüncü kademe (Orion 38): yaklaşık 68 saniye yanar.
• İsteğe bağlı dördüncü kademe (HAPS): hidrazinle çalışan, yeniden ateşlenebilen küçük bir sıvı itki sistemidir; yörünge ince ayarı için kullanılır.

Tüm katı kademelerde HTPB bağlayıcılı alüminyumlu yakıt bulunur. Yakıt ve yükseltgen aynı blokta olduğu için roketin ne pompası ne de tank soğutması vardır; bu sadelik güvenilirlik sağlar ama motor bir kez ateşlendi mi durdurulamaz. Katı yakıtın özgül itkisi sıvı yakıtlardan düşük olduğundan, Pegasus yalnızca yaklaşık 443 kg'lık bir yük taşır. Roket tek kullanımlıktır; uçak ise her seferinde geri döner.

Hava ile fırlatmanın bir ek avantajı da yer esnekliğidir: uçak nereye uçabiliyorsa roket oradan bırakılabilir. Pegasus bu sayede Vandenberg, Cape Canaveral, Wallops, Edwards, Gando (Kanarya Adaları) ve Kwajalein Atolü gibi çok farklı yerlerden fırlatıldı. Kwajalein'in ekvatora yakınlığı, düşük eğimli yörünge isteyen görevler için önemliydi.

Teknik özellikler

Özellik	Pegasus (standart)	Pegasus XL
Yükseklik	16,9 m	17,6 m
Çap	yaklaşık 1,3 m	yaklaşık 1,3 m
Kanat açıklığı	6,7 m	6,7 m
Kalkış kütlesi	18.500 kg	23.130 kg
Kademe	3 (isteğe bağlı 4.)	3 (isteğe bağlı 4.)
Motorlar	Orion 50S, Orion 50, Orion 38	Orion 50SXL, Orion 50XL, Orion 38
Alçak yörünge yükü	443 kg (200 km, 28,5° eğim)	443 kg (200 km, 28,5° eğim)
Taşıyıcı uçak	NASA B-52 (ilk uçuşlar), sonra L-1011 Stargazer	L-1011 Stargazer (1994'ten)

Birinci kademe itkisi için kaynaklarda farklı değerler (500, 580 ve 726 kN gibi) geçtiği için tabloya koymadım. Pegasus'un yerdurağan geçiş yörüngesine yük taşıdığına dair doğruladığım bir bilgi de yoktur; roket bu iş için tasarlanmadı.

Verileri göster

Toplam uçuş	46
Başarılı	41
Başarısız	3
Kısmen başarısız	2
İlk uçuş	1990
Son uçuş	2026

Uçuş geçmişi

Pegasus'un ilk uçuşu 5 Nisan 1990'da, NASA'nın B-52 bombardıman uçağından bırakılarak yapıldı ve Pegsat ile NavySat uydularını hedeflenenden biraz farklı bir yörüngeye (273 × 370 km, yaklaşık 94° eğim) bıraktı. 1994'ten itibaren taşıyıcı uçak Stargazer oldu ve aynı yıl uzatılmış birinci ve ikinci kademeli Pegasus XL sürümü geldi.

Dönüm noktası niteliğindeki görevlerin bir bölümü şunlardır:

• 2000: HETE-2 gama ışını patlamalarını arayan uydu (Kwajalein).
• 2002: RHESSI Güneş patlamalarını inceleyen uydu (Cape Canaveral).
• 2003: GALEX morötesi uzay teleskobu (Cape Canaveral); Kanada'nın SCISAT-1 atmosfer uydusu (Vandenberg).
• 2006: Üç uydudan oluşan ST-5 teknoloji görevi (Vandenberg).
• 2008: IBEX, Güneş Sistemi'nin sınırını inceleyen uydu (Kwajalein).
• 2012: NuSTAR, sert X-ışını teleskobu (Kwajalein).
• 2013: IRIS, Güneş'in alt atmosferini inceleyen uydu (Vandenberg).
• 2016: CYGNSS, kasırgaları izleyen uydu takımı (Cape Canaveral).
• 2019: ICON, iyonosferi inceleyen uydu (Cape Canaveral).
• 2021: ABD Uzay Kuvvetleri'nin TacRL-2 uydusu (Vandenberg).

NASA ayrıca X-43A hipersonik deneme araçlarını yükseltmek için Pegasus'un birinci kademelerini kullandı.

Kazalar ve sebepleri. Pegasus'un ilk yıllarında sorunlar yaşandı:

• 17 Temmuz 1991 (2. uçuş): Yedi mikro uydu planlanandan alçak bir yörüngeye çıktı; birinci kademe ayrılmasında kusurlu bir piroteknik sistem roketin dengesiz manevralar yapmasına yol açtı. Görev kısmen başarılı sayıldı.
• 19 Mayıs 1994 (STEP-2): Yazılımdaki bir seyrüsefer hatası HAPS üst kademesinin erken kapanmasına yol açtı; yörünge alçak ama kullanılabilir kaldı (kısmen başarılı).
• 27 Haziran 1994 (STEP-1): İlk XL uçuşunda uzatılmış roketin aerodinamik modeli yanlış çıktı; kontrol kaybı oldu ve yaklaşık 39. saniyede uçuş sonlandırıldı.
• 22 Haziran 1995 (STEP-3): Birinci ve ikinci kademe arasındaki halka ayrılmadı, ikinci kademe lülesinin hareketi kısıtlandı ve roket yörüngeden saptı; uçuş sonlandırıldı.
• 4 Kasım 1996 (HETE-1/SAC-B): Yük ayrılma düzeneğini harekete geçirmesi gereken pil boşalmıştı; yük ayrılamadı ve hem HETE hem Arjantin'in SAC-B uydusu kayboldu. Pilin kalkış sırasında zarar görmüş olması en olası neden olarak bildirildi.

Başarı oranı 46 uçuşun 41'i başarılı, üçü başarısız, ikisi kısmen başarısız olmak üzere yaklaşık yüzde 89'dur (11/2026 itibarıyla, tüm uçuşlar tamamlandı). 1996'dan sonraki uçuşların hepsi başarılı oldu.

Son uçuş: Swift'i kurtarma görevi. 2016-2026 arasında Pegasus yalnızca üç kez uçtu: 2019'da ICON, 2021'de TacRL-2 ve 2026'daki son uçuş. Nedeni, küçük uyduların artık büyük roketlerde ortak yolculukla çok daha ucuza gitmesiydi. NASA'nın Katalyst ile yaptığı, Swift gözlemevini yörüngede yükseltme sözleşmesi ise belirli bir düşük eğimli yörünge istiyordu; Katalyst bu iş için Pegasus XL'i seçti. 3 Temmuz 2026'da Marshall Adaları'ndaki Kwajalein Atolü'nden, yerel saatle 20.36'da (4.36 EDT) kalkan Stargazer roketi yaklaşık 40.000 fit yükseklikte bıraktı ve Pegasus Katalyst'in LINK adlı servis aracını yaklaşık 362 × 392 km'lik, 20,6° eğimli yörüngeye yerleştirdi. Northrop Grumman fırlatmayı başarılı ilan etti.

Sonuç ise roketin değil, aracın başarısızlığıdır: Ağustos 2026'da NASA, LINK'te süren bir yönelim kontrolü sorunu yüzünden aracın Swift'i yakalayıp yükseltmeyeceğini bildirdi. NASA 23 Ekim 2026'da Swift'in çalışmasını sonlandırdı ve gözlemevi 4 Kasım 2026'da Sumatra üzerinde atmosfere girdi. Bu olayı Swift Gözlemevi Sumatra üzerinde atmosfere girdi ve Swift'in 22 yıllık gözlemi bitti yazılarımızda ayrıntılı anlattık.

Yeniden kullanım

Pegasus roketi tek kullanımlıktır; fırlatma sonrası hiçbir kademesi kurtarılmaz. Yeniden kullanılan, taşıyıcı uçaktır: Stargazer uçağı 1994'ten 2026'ya kadar bütün Pegasus XL uçuşlarında görev yaptı. Uzay basınına göre Stargazer artık emekliliğe doğru gidiyor ve yerine bir halef yapılmıyor.

Taşıdığı önemli görevler

Pegasus'un taşıdığı en bilinen bilim görevleri arasında NASA'nın NuSTAR, IBEX, IRIS, GALEX, CYGNSS ve ICON uyduları vardır; bunların çoğu NASA tarafından yönetildi. Askerî tarafta ABD Uzay Kuvvetleri'nin TacRL-2 uydusu 2021'de taşındı. Roketin son yükü LINK'tir; bu görevin sonucu için yukarıdaki Swift bölümüne bakın. NASA'nın Swift hakkındaki güncel bilgileri için NASA'nın Swift gözlemevi 4 Kasım'da atmosfere giriyor haberi de okunabilir.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Roket	Fırlatma yöntemi	Alçak yörünge yükü	Durum (11/2026)
Pegasus XL	Uçaktan (12 km)	443 kg (200 km)	Emekli, son uçuş 2026
Minotaur I	Yerden	580 kg (185 km)	Aktif
Epsilon (Enhanced)	Yerden	700 kg (500 km dairesel)	Aktif, 2022'den beri uçmadı

Pegasus'un üstünlüğü fırlatma yeri esnekliğiydi; ama fiyatı yıllar içinde yükseldi: NASA'nın ICON görevi için sözleşme bedeli (fırlatma hizmeti, yük hazırlığı ve entegrasyon dahil) 56,3 milyon dolar olarak bildirildi. Bugün küçük uydular genellikle Falcon 9'un ortak yolculuk görevleriyle ya da Electron gibi küçük fırlatıcılarla gönderiliyor; SpaceX ve Rocket Lab bu çözümlerin başlıca sağlayıcılarıdır; Pegasus'a olan talep de bu yüzden azaldı.

Sık sorulan sorular

Pegasus roketi kaç kez uçtu?

46 kez: 5 Nisan 1990'dan 3 Temmuz 2026'ya kadar. Bunların 41'i başarılı, üçü başarısız, ikisi kısmen başarısızdır.

Pegasus ne kadar yük taşır?

Alçak Dünya yörüngesine yaklaşık 443 kg (200 km yükseklik, 28,5° eğim). Yerdurağan geçiş yörüngesine yük taşıma kapasitesi doğrulanamadı; roket buna uygun değil.

Pegasus nasıl fırlatılır?

Roket, değiştirilmiş bir L-1011 yolcu uçağının altına bağlanır, yaklaşık 40.000 fit yüksekliğe çıkarılır ve oradan bırakılır. Beş saniye serbest düştükten sonra birinci kademe ateşlenir.

Pegasus Türkiye'den bir yük taşıdı mı?

Doğruladığım uçuş listelerinde Türkiye'ye ait bir uydu yoktur. Roketin müşterileri ağırlıklı olarak NASA, ABD askerî kurumları ve ticari ABD şirketleridir; Kanada'nın SCISAT-1'i ve Arjantin'in SAC-B uydusu (kaybedilen) uluslararası yükler arasındadır.