Atlas V roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Atlas V, ABD'li United Launch Alliance'ın (ULA) işlettiği, Rus yapımı RD-180 motoruyla uçan iki kademeli ve tek kullanımlık bir roketidir. 58,3 m'ye kadar uzayan roket, ULA'ya göre alçak Dünya yörüngesine 18,85 tona, yerdurağan geçiş yörüngesine 8,9 tona kadar yük taşıyabilir. 11/2026 itibarıyla 110 kez uçtu; ULA 2021'den beri yeni sipariş almıyor ve elde kalan son altı roket yalnızca Boeing'in Starliner kapsülü için ayrıldı.

Roketi Lockheed Martin geliştirdi, 2006'dan beri ise Lockheed Martin ile Boeing'in ortak girişimi ULA işletiyor. Atlas V, ABD Hava Kuvvetleri'nin EELV (Evolved Expendable Launch Vehicle) programı kapsamında tasarlandı ve ilk uçuşunu 21 Ağustos 2002'de yaptı. Askerî uydulardan NASA'nın Mars ve Jüpiter sondalarına, insanlı Starliner uçuşundan Amazon'un internet uydularına kadar çok geniş bir yelpazeyi taşıdı. Uçuşların neredeyse tamamı Florida'daki Cape Canaveral üssünden yapıldı.

Nasıl çalışır?

Roket, yakıtını yakıp oluşan sıcak gazı arkaya püskürterek ilerler. Boşalan tankı taşımamak için roketler kademelidir; ulaşılabilecek hız roket denklemine göre egzoz hızına ve yakıt oranına bağlıdır. Atlas V, bu fikri iki farklı yakıt ailesiyle uygular: birinci kademe yoğun ve kolay saklanan gazyağı türevini, üst kademe ise daha yüksek verimli hidrojeni yakar.

Birinci kademe (Common Core Booster). 3,81 m çapında ve yaklaşık 32,5 m boyunda tek gövdedir. Tek bir RD-180 motoru, RP-1 (rafine gazyağı) ve sıvı oksijen yakar; Yayımlanan değerlere göre deniz seviyesinde yaklaşık 3.827 kN, vakumda yaklaşık 4.152 kN itki verir ve kademe yaklaşık dört dakika yanar. RD-180'i Rusya'daki NPO Energomash üretir; bu bağımlılık roketin emekliye ayrılmasında ana neden oldu. Ayrıntısı sıvı yakıtlı roket motoru sayfasında.

Katı yakıtlı yardımcı roketler. Birinci kademenin yanına 0 ile 5 arası katı yakıtlı yardımcı roket takılabilir. Başlangıçta Aerojet Rocketdyne'ın AJ-60A'ları kullanıldı; 13 Kasım 2020'deki uçuştan itibaren Northrop Grumman'ın GEM 63'leri kullanılmaya başlandı, Starliner uçuşları bunun dışında kaldı. Her biri yaklaşık 94 saniye yanar ve yaklaşık 1,27 MN ek itki verir; dizilimleri asimetriktir.

İkinci kademe (Centaur III). Sıvı hidrojen ve sıvı oksijen yakan Centaur'da bir ya da iki RL10 motoru bulunur; her RL10 yaklaşık 101,8 kN'a kadar itki verebilir. Centaur'un önemli özelliği, uçuş sırasında defalarca yeniden ateşlenebilmesidir: önce alçak bir park yörüngesine girer, bir süre sürüklenir, sonra ikinci yanmayla geçiş yörüngesine çıkar. Bazı görevlerde üçüncü bir yanma yük doğrudan yerdurağan yörüngeye bırakır. Özgül itki yüksek olduğundan bu kademe, ağır bir uyduyu hedef yörüngenin enerjisine yaklaştırmak için idealdir.

Adlandırma. Atlas V'in her konfigürasyonu üç karakterlidir. Birinci hane burun konisi çapını (4 ya da 5 m), ikinci hane yardımcı roket sayısını, üçüncü hane Centaur'daki RL10 sayısını gösterir. Kapsül taşıyan uçuşlarda burun konisi olmadığından ilk hane "N" olur; Starliner için kullanılan N22'de iki yardımcı roket ve çift motorlu Centaur bulunur. En güçlü konfigürasyon, beş yardımcı roketli 551'dir. Standart burun konileri 4,2 m ve 5,4 m çaplıdır.

New Horizons için üçüncü kademe. Atlas V 551'in tek örneğinde, yani 19 Ocak 2006'daki New Horizons uçuşunda, Star 48B katı yakıtlı bir üçüncü kademe eklendi. NASA'ya göre sonda, insan yapımı bir cismin Dünya'ya göre ulaştığı en yüksek fırlatma hızına (saatte yaklaşık 58.500 km) çıktı.

İniş ve kurtarma. Atlas V'in hiçbir parçası geri alınmaz: birinci kademe okyanusa düşer, Centaur ise görevine göre yörüngede kalır, atmosfere döner ya da Güneş çevresine geçer.

Teknik özellikler

Özellik	Değer
Yükseklik	en çok yaklaşık 58,3 m
Çap	3,81 m (birinci kademe); burun konisi 4,2 m ya da 5,4 m
Kalkış kütlesi	en çok yaklaşık 590 ton
Kademe	2 (artı 0-5 katı yakıtlı yardımcı roket)
Birinci kademe motoru	1 × RD-180 (RP-1 / sıvı oksijen)
İkinci kademe motoru	1 ya da 2 × RL10 (sıvı hidrojen / sıvı oksijen)
RD-180 itkisi	yaklaşık 3.827 kN (deniz seviyesi), 4.152 kN (vakum)
Alçak Dünya yörüngesine yük	6.770 - 18.850 kg (konfigürasyona göre)
Yerdurağan geçiş yörüngesine yük	4.750 - 8.900 kg (konfigürasyona göre)
Yeniden kullanım	Yok (tek kullanımlık)
Fırlatma yeri	Cape Canaveral, SLC-41 (Vandenberg'deki SLC-3E rampası 2022'ye kadar kullanıldı)

Yük kapasiteleri ULA'nın açıkladığı aralıklardır: alt sınır en hafif, üst sınır beş yardımcı roketli 551 konfigürasyonuna aittir. Yörünge kavramları için alçak Dünya yörüngesi ve jeosenkron yörünge sayfalarına bakılabilir.

Uçuş geçmişi

• 21 Ağustos 2002. İlk uçuş: Atlas V 401, Eutelsat'ın Hot Bird 6 haberleşme uydusunu geçiş yörüngesine bıraktı.
• 12 Ağustos 2005. Mars Reconnaissance Orbiter fırlatıldı; roketin NASA için ilk görevi oldu.
• 15 Haziran 2007. NROL-30 uçuşunda Centaur'daki sızdıran bir valf yüzünden ikinci yanma 4 saniye erken sona erdi ve iki gözlem uydusu planlanandan alçak bir yörüngeye kaldı. Ulusal Keşif Ofisi görevi başarılı saydı, ancak uçuş kayıtlarda kısmi başarısızlık olarak geçiyor. Bu, Atlas V'in tek kısmi başarısızlığıdır.
• 23 Mart 2016. Cygnus kargo aracını taşıyan uçuşta birinci kademe, yakıt karışım oranı valfindeki bir arıza yüzünden yaklaşık 5 saniye erken kapandı. Centaur yakıt rezervini kullanarak kaybı telafi etti ve yük hedef yörüngeye ulaştı; soruşturma sonraki birkaç fırlatmayı geciktirdi.
• 20 Aralık 2019. Boeing'in insansız Starliner test uçuşunda roket kusursuz çalıştı, ancak kapsül yanlış yörüngeye girdi ve istasyona gidemedi. Sorun roketten değil kapsüldendi. İkinci insansız Starliner uçuşu 2022'de Atlas V ile başarıyla yapıldı.
• 13 Kasım 2020. GEM 63 yardımcı roketlerin ilk kullanımı (NROL-101).
• Ağustos 2021. ULA, Atlas V için yeni sipariş almayacağını duyurdu; o tarihte 29 fırlatma sözleşmesi vardı.
• 5 Haziran 2024. Boe-CFT: Atlas V, ilk kez insan taşıdı; NASA astronotları Barry Wilmore ve Sunita Williams, Starliner ile ISS'e gönderildi.
• 28 Nisan 2025 - 2 Temmuz 2026. Amazon'un Leo (eski adıyla Kuiper) takımuydusu için sekiz üretim fırlatması yapıldı; ilki 27 uydu taşıdı. 2 Temmuz 2026'daki son Leo uçuşu, aynı zamanda 551 konfigürasyonunun, 5 m burun konisinin ve tek motorlu Centaur'un da son uçuşuydu.

Başarı oranı. Uçuş kayıtlarına göre 11/2026 itibarıyla 110 fırlatmanın 109'u tam başarılı, biri (2007'deki NROL-30) kısmi başarısızdır; tam başarısızlık yok. Son fırlatma 2 Temmuz 2026'da yapıldı. Roket artık yeni görev almıyor; kalan uçuşlar aşağıda anlatılıyor.

Kalan uçuşlar. 7/2026 itibarıyla kalan altı roketin hepsi Starliner'a ayrılmış (N22). İlk planlanan uçuş, Starliner'ın insansız yük uçuşu olan Starliner-1'dir; tarihi ertelenebiliyor, güncel durum için Starliner haberimize bakılabilir. ULA'nın yeni roketi Vulcan Centaur, RD-180 yerine BE-4 motorlarıyla uçuyor; Vulcan'ın fırlatma takvimimizdeki kaydı bu geçişi gösteriyor.

Fırlatma videosu

ULA'nın resmî kanalındaki özet video, Atlas V'in Starliner ile yaptığı ilk insanlı uçuşun öne çıkanlarını gösteriyor.

Taşıdığı önemli görevler

• New Horizons (2006): Plüton'a ve Kuiper kuşağına giden sonda. NASA'ya göre 14 Temmuz 2015'te Plüton'un, 1 Ocak 2019'da Arrokoth'un yanından geçti. Görev sayfası: New Horizons.
• Juno (2011): 5 Ağustos 2011'de fırlatıldı, 4 Temmuz 2016'da Jüpiter yörüngesine girdi; Juno sayfasında ayrıntılar var.
• Curiosity (2011): 26 Kasım 2011'de fırlatılan gezgin 6 Ağustos 2012'de Gale Krateri'ne indi; Curiosity görev sayfası.
• OSIRIS-REx (2016): Bennu asteroitinden örnek getiren sonda; 8 Eylül 2016'da fırlatıldı, örnek kapsülü 24 Eylül 2023'te Dünya'ya ulaştı. OSIRIS-REx / OSIRIS-APEX.
• Perseverance (2020): 30 Temmuz 2020'de fırlatıldı, 18 Şubat 2021'de Jezero Krateri'ne indi; görev ayrıntıları Perseverance ve Ingenuity sayfasında.
• Lucy (2021): 16 Ekim 2021'de fırlatılan, Jüpiter'in Truva asteroitlerini ziyaret edecek sonda; Lucy.
• Solar Orbiter (2020): ESA ile NASA'nın Güneş'i yakından inceleyen ortak aracı; Solar Orbiter.
• Boe-CFT ve Starliner: Haziran 2024'te insanlı test uçuşu yapıldı. Roket sorunsuz çalıştı; kapsülün iticilerindeki sorunlar yüzünden Starliner Eylül 2024'te mürettebatsız döndü.
• X-37B ve askerî uydular: Beş X-37B uzay uçağı görevi Atlas V 501 ile fırlatıldı; ayrıca ABD Uzay Kuvvetleri ve diğer kurumların askerî ve istihbarat uyduları taşındı.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Roket	Yükseklik	Alçak yörüngeye yük	Geçiş yörüngesine yük
Atlas V	en çok 58,3 m	en çok 18.850 kg	en çok 8.900 kg (yerdurağan geçiş)
Falcon 9	yaklaşık 70 m	22.800 kg (tek kullanımlık)	8.300 kg (tek kullanımlık, yerdurağan geçiş)
Falcon Heavy	70 m	63.800 kg (tek kullanımlık)	26.700 kg (tek kullanımlık, yerdurağan geçiş)
LVM3	43,5 m	8.000 kg	4.000 kg (yerdurağan geçiş)

Atlas V'in yük kapasitesi bu sınıfta Falcon 9'la yakın seyreder; asıl fark, Falcon 9'un birinci kademesini kurtarıp yeniden uçurması, Atlas V'in ise tamamen tek kullanımlık olmasıdır. Tablodaki rakamlar üreticilerin farklı koşullar için açıkladığı en yüksek değerlerdir; Atlas V'inki beş yardımcı roketli 551 konfigürasyonuna aittir.

Sık sorulan sorular

Atlas V kaç kez uçtu?

11/2026 itibarıyla 110 kez. İlk uçuş 21 Ağustos 2002'de, son uçuş 2 Temmuz 2026'da yapıldı; 109 uçuş tam başarılı, biri (2007) kısmi başarısız oldu.

Atlas V ne kadar yük taşır?

ULA'ya göre alçak Dünya yörüngesine konfigürasyona bağlı olarak 6.770 ila 18.850 kg, yerdurağan geçiş yörüngesine 4.750 ila 8.900 kg.

Atlas V insan taşıdı mı?

Evet. 5 Haziran 2024'teki Boe-CFT uçuşunda iki NASA astronotu, Starliner kapsülüyle Atlas V'in N22 konfigürasyonundan fırlatıldı. Starliner'ın kendi sorunları yüzünden kapsül mürettebatsız döndü; roket ise görevini tamamladı.

Türkiye'den bir uydu Atlas V ile fırlatıldı mı?

Doğrulayabildiğim fırlatma kayıtlarında Atlas V'in taşıdığı yükler arasında Türkiye'ye ait bir uydu yok.