Ülker yıldız kümesi: Anadolu'nun tarla takvimi ve efsaneleri

Sonbahar akşamlarında doğu ufkuna bakan herkes, bir noktada küçük, sisli bir yıldız öbeğini fark eder. Çıplak gözle altı ya da yedi yıldızı seçilen bu küme, Türkçede Ülker, Arapçadan geçen adıyla Süreyya diye bilinir. Türk Dil Kurumu sözlüğü ona Yedikızkardeş, Peren ve Pervin adlarını da verir. Dünyanın neredeyse her kültürü bu kümeye bir ad koymuş, çoğu da onu takvimin başlangıcı saymıştır.

Tarlanın ve denizin saati

Ülker'in tarımdaki önemi, yılın belli dönemlerinde gökyüzünden kaybolup yeniden görünmesinden gelir. Küme baharın sonunda Güneş'in parıltısı içinde gözden kaybolur, yaz başında şafak vakti yeniden belirir, sonbaharda ise akşamları doğup bütün gece gökte kalır. Bu düzen, yazının icadından önce bile tarlada çalışan insanlar için güvenilir bir saatti.

Bunun en eski yazılı örneklerinden biri MÖ 700'ler civarında yaşayan Yunan şair Hesiodos'un İşler ve Günler adlı eseridir. Hesiodos kardeşine, Atlas'ın kızları Ülker doğarken hasada, batmaya yüz tuttuğunda çifte başlamasını öğütler; kümenin kırk gün kırk gece gizlendiğini, sonra orak bilenirken yeniden göründüğünü anlatır. İlginç bir ayrıntı: Hesiodos'un kendi anlatımına göre babası, Midilli'nin biraz güneyinde, Anadolu kıyısındaki Aiolis Kyme'sinden göç etmişti.

Kümenin Yunanca adı Pleiades'in de büyük olasılıkla "yelken açmak" anlamındaki bir fiilden geldiği düşünülür. Akdeniz'de denize açılma mevsimi, kümenin şafakta ilk görünmesiyle başlardı. Türkçe Vikipedi'de aktarılan bir anlatıya göre eski denizciler ancak Ülker göründüğü dönemlerde denize çıkar, görünmediği zamanları fırtınaya yakın sayarlardı.

Aynı mantık dünyanın başka köşelerinde de karşımıza çıkar. And dağlarında Ketçuva dilinde kümeye "ambar" anlamına gelen Qullqa denir; köylülerin Ülker'in görünüşüne bakarak yumru ekimine karar verdiği anlatılır. Svahili dilindeki adı "çift yıldızları" anlamına gelir; küme görününce yağmurların yaklaştığına ve toprağı kazmaya hazırlanmak gerektiğine inanılırdı. Malezya'nın Kedah bölgesinde ise Ülker, çeltik tohumu ekme zamanının işareti sayılmıştır.

Türk dünyasında Ülker

Ülker, Türk kültürünün en eski gök figürlerinden biridir ve Anadolu'da mevsim döngülerinin bu yıldız grubuna göre belirlendiği aktarılır. 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud, sözlüğünde "ülker çerig" diye bir askerî düzenden söz eder: ordu küçük birliklere bölünüp çeşitli yerlere yerleştirilir, biri geri çekilince ötekiler peşinden gelir ve düşman böylece şaşırtılırdı. Birbirine yakın ama ayrı duran küçük yıldızlar için bundan daha yerinde bir benzetme bulmak zor.

Kümeyle ilgili efsaneler de renklidir. Yakut Türklerinin inancına göre bir zamanlar gök kubbe delikmiş ve bu deliklerden dünyaya soğuk dolarmış. Efsanevi bir kahraman, elleri donmasın diye otuz çift kurt derisinden eldiven dikip giymiş, göğe çıkıp delikleri kapatmış. Ülker'in yıldızları işte bu yamalı deliklerdir. Bir Kırgız anlatısında ise "Meçin" adlı bir böceğin Tanrı tarafından Ülker yıldızına dönüştürüldüğü söylenir.

Uygur Türklerinden derlenen bir söylence daha da dramatiktir. Bu anlatıda Ülker, Güneş'e karşılıksız bir aşkla bağlanır ve duygusunu açmak için Çolpan'dan, yani Venüs'ten yardım ister. Ama Güneş aslında Ay'ı sevmektedir. Kıskançlığa kapılan Ülker, kızgın bir değneği uyuyan Ay'ın yüzüne saplar; Ay'ın yüzündeki kara lekelerin buradan kaldığına inanılırdı.

Kümenin adı edebiyatımızda da iz bırakmıştır. Mehmet Akif'in Çanakkale Şehitleri şiirindeki "yedi kandilli Süreyya" ifadesinin Ülker'e gönderme yaptığı kabul edilir.

Neden hep yedi kardeş?

Halk bilimci Stith Thompson'ın belirttiği gibi küme dünyanın dört bir yanında neredeyse her zaman yedi kız kardeş olarak düşünülmüş, efsaneler de çoğu kez neden yalnızca altısının göründüğünü açıklamaya çalışmıştır. Yunan mitolojisinde bunlar Atlas ile Pleione'nin kızlarıdır ve kümenin parlak yıldızları bugün de Alkyone, Maia, Elektra, Merope, Taygete, Kelaino ve Sterope adlarını taşır. Avustralya'nın batı çölündeki Aborjin anlatılarında yedi kız kardeş, Avcı takımyıldızındaki bir adamın istenmeyen ilgisinden kaçar. Japonca adı Subaru'dur ve aynı adı taşıyan otomobil markasının amblemindeki yıldızlar bu kümeyi temsil eder.

Bilinen en eski Ülker tasvirinin, Almanya'da bulunan ve yaklaşık MÖ 1600'e tarihlenen Nebra gök diskinde yer aldığı düşünülüyor. Babil yıldız kataloglarında küme "yıldızlar" anlamına gelen MUL.MUL adıyla anılır ve Ay'ın yolu üzerindeki yıldızlar listesinin başında durur.

Bilim ne diyor?

Ülker, Boğa takımyıldızında yer alan bir açık yıldız kümesidir ve Messier kataloğundaki numarası M45'tir. Yaklaşık 444 ışık yılı uzaklığıyla Dünya'ya en yakın yıldız kümelerinden biridir. Çıplak gözle altı-yedi yıldızı görülse de istatistiksel olarak doğrulanmış üye sayısı binin üzerindedir.

Kümeye hâkim olan yıldızlar sıcak, parlak ve mavi B tipi yıldızlardır; son 100 milyon yıl içinde, aynı gaz ve toz bulutundan doğmuşlardır. Bu anlamda "kardeş" benzetmesi bilimsel olarak da yerindedir. Uzun pozlu fotoğraflarda görülen mavi tül, bir zamanlar yıldızların doğumundan arta kalan malzeme sanılıyordu. Bugün ise bunun, kümenin o sırada içinden geçtiği ilgisiz bir yıldızlararası toz bulutu olduğu düşünülüyor. Gökbilimciler, galaksideki kütleçekim etkileşimleri nedeniyle kümenin yaklaşık 250 milyon yıl sonra dağılacağını tahmin ediyor.

Takvimlerdeki önemin bir gökbilimsel temeli de var: Dünya ekseninin yavaş salınımı nedeniyle MÖ 2330 civarında Ülker, ilkbahar noktasını işaret ediyordu. Kümenin pek çok eski takvimin başında yer almasının bir nedeni bu. Efsanelerdeki "kaybolan yedinci kardeş" için de olası bir açıklama var: kümedeki Pleione yıldızı çok hızlı döner, zaman zaman uzaya madde fırlatır ve parlaklığı değişir. Eski kayıtlarda bu yıldızın arada bir "kaybolduğundan" söz edilmesi buna bağlanıyor.

Ülker'i görmek için teleskoba gerek yok. Gökyüzünde yaklaşık dört dolunay genişliğinde bir alan kapladığı için en güzel görüntüyü çıplak göz ya da bir dürbün verir. Işık kirliliğinin az olduğu bir yerde, kış akşamlarında Ülker'e bakan biri, Hesiodos'un tarlasına ışık tutan aynı yıldızları görür.