The State of the Art (Iain M. Banks): Dünya 1977, öyküler ve okuma rehberi

The State of the Art, Iain M. Banks'in 1991'de Orbit yayınevinden çıkan sekiz metinlik derlemesidir. Adını taşıyan kısa roman, 1989'da Mark V. Ziesing tarafından ayrı bir kitap olarak yayımlanmıştı; o ilk baskı 148 sayfaydı ve kapağını Arnie Fenner çizmişti. Ziesing ayrıca 400 imzalı, kılıflı sınırlı baskı hazırladı. Derleme, Kültür serisinin yayın sırasına göre dördüncü kitabı sayılır; ama içinde Kültür'e ait olmayan metinler de vardır. Türkçe baskısını doğrulayamadık; kitap özgün İngilizce adıyla bilinir.

Derlemeyi değerli yapan şey, Kültür'ü uzak bir galaksiden alıp bizim gezegenimizin kapısına getirmesidir. Başlık öyküsü 1977 Dünya'sını ziyaret eden bir Kültür ekibini anlatır ve "bir uygarlık, kendinden geride olan bir uygarlığa karışmalı mı?" sorusunu sorar.

Kitap ne anlatıyor?

Derlemede yedi öykü ve bir kısa roman vardır. Başlık metni yaklaşık yüz sayfalık bir novelladır ve 1970'lerin sonunda Dünya'ya gelen bir Kültür misyonunu anlatır. Ekip, Arbitrary adlı bir gemiyle gelmiştir. Geminin kendi iradesi ve mizahı vardır; bir noktada BBC'ye bir istekte bulunması, kitabın en bilinen ayrıntılarındandır. Ekip üyeleri arasında Diziet Sma ve robot Skaffen-Amtiskaw da vardır; ikisi Use of Weapons romanının ana karakterleridir. Tartışma basittir ama kolay değildir: Dünya'ya müdahale edilmeli mi, edilmeli ise nasıl?

Ekibin görüşleri keskin biçimde ayrışır. Sma, temasın insanlığa yardım etmesini savunur. Dervley Linter, Kültür'ün sağladığı geliştirmeleri bırakıp "yerli" olarak yaşamak ister. Li adlı bir üye ise, Star Trek hayranı olarak anılır ve insanlığın yok edilmesini savunur. Sorun, teknolojik olarak çok ileri bir toplumun, tarihsel olarak savaşlar yaşamış bir toplumla karşılaşmasının etiği haline gelir.

Derlemenin geri kalanı, bu anlatının çok farklı tonlarını verir. Kimi öyküler Kültür'ün dışında, kimi tamamen içinde geçer.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonlarını açık etmez: kısa romanın Dünya için vardığı sonucu ve öykülerin kapanışlarını okura bırakır; yalnız kurulumları ve ana fikirleri anlatır.

Derleme sekiz metinden oluşur: Road of Skulls (1988), A Gift from the Culture (1987), Odd Attachment (1989), Descendant (1987), Cleaning Up (1987), Piece (1989), başlık novellası The State of the Art (1989) ve Scratch (1987). Bunlardan Road of Skulls, Piece ve Scratch Kültür evrenine ait değildir; geri kalan beşi evrenin içinde geçer.

Road of Skulls, geri çekilen bir kente giden uçsuz bucaksız bir yolda ilerleyen iki adamı konu alır. A Gift from the Culture'da sürgündeki bir adam, Kültür teknolojisini kullanarak terörist bir eyleme zorlanır. Odd Attachment'ta insansı bir kaşif, bambaşka bir türün aşk oyunuyla karşılaşır ve bu karşılaşma kaşif için sert sonuçlanır. Descendant, bir Kültür askeriyle konuşan uzay giysisinin gezegene çakılmasından sonra hayatta kalma mücadelesini anlatır. Cleaning Up'ta uzaylılar bozuk bir ışınlayıcının kalıntılarını toplamaya gelir; bu görünüşte masum iş, Dünya'da gerginliğin tırmanmasına yol açar. Kültür dışındaki Piece ve Scratch derlemeye farklı bir ton katar; Scratch bilinç akışı tarzında yazılmış bir anlatıdır.

Başlık novellasının merkezindeki ikili, Diziet Sma ve robot Skaffen-Amtiskaw, Kültür'ün Temas bölümüne bağlı Özel Durumlar biriminin elemanlarıdır. Aynı ikili, 1990'da yayımlanan Use of Weapons romanının da ana karakterleridir; yani derleme, onların hikâyesinin yan bir kolu gibi okunabilir.

Başlık novellasında ise 1977 Dünya'sına yönelik tartışma dört temel bakış etrafında dönmektedir: müdahale, dokunmama, "yerliye karışma" ve yok etme. Gemi, çoğu bölümde ekibin gerginliğini espriyle yumuşatır. Okur Dünya'yı bir uzaylı gözünden, tanıdık ve biraz tuhaf, görür. Kısa romanın vardığı sonucu ve Linter, Li ve Sma'nın kaderlerini burada açıklamıyoruz.

Yazar ve yazıldığı dönem

Iain Banks 16 Şubat 1954'te Dunfermline'da doğdu, 9 Haziran 2013'te Kirkcaldy'de öldü. Ana akım romanlarını "Iain Banks", bilimkurgularını "Iain M. Banks" adıyla yayımladı. The State of the Art derlemesi ise iki imzayı da barındırır; yani aynı kitapta hem bilimkurgu hem bilimkurgu dışı metinler vardır. Metinler ilk kez 1987-1989 arasında yayımlandı: Banks bu dönemde Consider Phlebas (1987) ve The Player of Games (1988) ile Kültür evrenini kuruyordu. Başlık novellasının Dünya'da, 1970'lerin sonunda geçmesi, onu serinin diğer kitaplarından ayırır: Kültür burada uzak bir galakside değil, okurun kendi gezegeninde ve yakın geçmişinde konuk olur.

Kitaptaki bilim

Novellanın zamanı, uzay çağı açısından anlamlı bir yıl: 1977. Aşağıdaki olaylar o yıla düşer, ama kitabın kendisi bilim anlatmaz; bunlar okura bağlam sağlamak için eklendi. Bu yıl NASA her biri 12 inçlik, altın kaplamalı birer fonograf plağı taşıyan iki Voyager sondasını fırlattı. Plakların içeriğini Cornell Üniversitesi'nden Carl Sagan'ın başkanlık ettiği bir komite seçti. Voyager 1 2012'de, Voyager 2 ise 2018'de yıldızlararası uzaya ulaştı. Plak, novellanın temasına dokunan bir fikirdir: insanlık kendini yabancı bir uygarlığa tanıtacaksa, kendini nasıl tanıtır? Novellada bu soru tersine çevrilir; asıl ziyaretçi bizi değerlendirir. Voyager'ın hikâyesi için Voyager 1 ve Voyager 2 sayfasına, Sagan'ın aynı sonda üzerine yazısı için Soluk Mavi Nokta yazısına bakabilirsiniz.

Aynı yıl, 15 Ağustos 1977'de, Ohio State Üniversitesi'nin Big Ear radyo gözlemevinde gökbilimci Jerry Ehman'ın günler sonra bulduğu bir kayıt, çıktının kenarına "Wow!" yazdırdı. Sinyal 72 saniye sürdü, Yay (Sagittarius) takımyıldızı yönünden geldi, frekansı yaklaşık 1420,4556 MHz idi ve bir daha hiç tekrarlanmadı. Açıklamalar arasında yıldızlararası ışıma, uzay çöpünden yansıma ya da Dünya kaynaklı bir sinyal sayılıyor. Bugünkü durum için NASA'nın 1977 SETI raporu ve Dünya dışı yaşam arayışı sayfalarına bakılabilir.

Novellanın etik tartışması, hayvanat bahçesi hipotezinin kurmacadaki karşılığıdır. Bu hipotezi 1973'te eski MIT Haystack Gözlemevi bilim insanı John Allen Ball önerdi: gelişmiş uzaylılar, hayvanat bahçesindeki hayvanları izler gibi, doğal gelişimimizi bozmamak için bizimle temas kurmuyor olabilir. Eleştirenler, böyle bir anlaşmanın milyonlarca yıl boyunca tüm uygarlıklarca korunmasının zor olduğunu, tek bir muhalif grubun bile bunu bozabileceğini ve hipotezin sınanamadığını söyler. Star Trek'in Başdirektifi de benzer bir fikre dayanır. Kitap, bu hipotezi bilimsel bir iddia olarak değil, ahlaki bir düşünce deneyi olarak kullanır. Hipotez bilimsel olarak sınanabilir olmadığı için kuramsal bir fikir olarak kalır, ama Fermi paradoksuna verilen yanıtlar arasında en çok bilinenlerden biridir.

Etkisi ve ödülleri

Doğruladığımız kaynaklarda derleme için kayda geçmiş bir ödül ya da ödül adaylığı yok. Novella ise eleştirmenlerce ilgiyle karşılandı: Mike Christie, Foundation dergisinde (1990) novellayı ütopik kurguda nadir bir başarı olarak niteledi ve karakterlerin inandırıcı, kusurlu oluşunu övdü.

Uyarlamaları

Derlemeden birkaç uyarlama yapıldı. Piece, 1991'de BBC Radio 5'te yayımlandı. Novella, Paul Cornell tarafından BBC Radio 4'ün Afternoon Play programı için 2009'da radyo oyununa uyarlandı. Aynı yıl, A Gift from the Culture için sinema uyarlaması geliştirildiği duyuruldu. Kültür evreni için en güncel haber ise Amazon MGM Studios'un 2025'te duyurduğu Phlebas'ı Hatırla dizisidir.

Karakterleri

• Diziet Sma kimdir? Kültür'ün Özel Durumlar ajanı

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Derleme, Kültür'ü tanıyan okur için ilginç bir ek; Kültür'e yeni başlayanlar için en iyi giriş değildir. Diziet Sma ve Skaffen-Amtiskaw'ı Use of Weapons'tan tanımak, novellaya bambaşka bir tat katar. Serinin Türkçeye çevrilmiş ilk iki romanıyla, Phlebas'ı Hatırla ya da Oyunların Oyuncusu ile başlamak mantıklıdır. Dünya'daki bir ziyaretin nasıl göründüğünü merak edenler, derlemedeki başlık novellasını tek başına da okuyabilir; novella, derlemenin geri kalanından bağımsız okunur. Serinin tamamı için okuma sırası rehberine bakın.

Kısa metinleri sevenler için derleme, Banks'in üslubunu 500 sayfalık bir romana girmeden tadabilmenin yolu olabilir: öyküler birbirinden farklı tonlarda ve kısadır, istenen sırayla okunabilir. Dünya'daki bir Kültür ziyaretini ve tanıdık bir yılın bilimsel arka planını seviyorsanız, Voyager ve Dünya dışı yaşam arayışı sayfaları okumanızı tamamlar.