Matter (Iain M. Banks): konusu, Shellworld bilimi ve okuma rehberi

Matter, Iain M. Banks'in 25 Ocak 2008'de Birleşik Krallık'ta Orbit yayınevinden çıkan romanıdır ve yayın sırasına göre Kültür serisinin yedincisidir. İlk baskısı 593 sayfadır; Banks, The Guardian'a verdiği söyleşide kitabın yaklaşık 204.000 sözcük uzunluğunda olduğunu, son 4.000 sözcüğün ekler ve sözlükten oluştuğunu söylemiştir. Roman bir "Shellworld", yani iç içe geçmiş küresel katmanlardan oluşan devasa bir yapay gezegende geçer ve bir kral cinayetinin, üç kardeşin ve çok daha büyük bir tehdidin öyküsünü anlatır.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye, Sursamen adlı Shellworld'ün sekizinci katında yaşayan Sarl halkının kraliyet ailesiyle başlar. Sarller feodal ve erken sanayi çağında bir insansı halktır; kralları Hausk, sarayın ikinci adamı Mertis tyl Loesp tarafından öldürülür. Bu cinayetin tanığı olan Prens Ferbin kaçmak zorunda kalır. Kardeşi Prens Oramen ise tyl Loesp'e güvenmeye devam eder. Üçüncü kardeş Djan Seriy Anaplian, on beş yıl önce Sursamen'den ayrılıp Kültür'e katılmıştır ve Kültür'ün gizli istihbarat ve müdahale kolu olan Özel Durumlar'da (Special Circumstances) çalışmaktadır. Babasının ölümünü duyunca eve döner.

Roman, üç kardeşin yollarını ve Sarl'ın aslında kimin "korumasında" olduğunu çözme çabasını izler. Sarl'ı yönlendiren daha gelişmiş bir halk, Oct, kendi çıkarları için Sursamen'in dokuzuncu katına el koymaya çalışmaktadır. Böylece kitap bir saray entrikasının yanında, yapay bir dünyanın katmanları arasındaki güç dengelerini de anlatır. Banks'in verdiği tablo, her halkın bir üst halkın "himayesinde" olduğu bir hiyerarşiyi gösterir ve Kültür bu hiyerarşide ancak kenardan bakan bir oyuncudur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kralı öldüren tyl Loesp, Oramen'in naibi olur. Bu sırada Oct, Sarl ordusunu kullanarak, Deldeyn halkının yaşadığı dokuzuncu kata el koymaya hazırlanır. Amaç, kat boyunca Hyeng-zhar şelaleleriyle açığa çıkmış, milyonlarca yıllık tortunun altında kalmış kadim bir kenti, "Adsız Şehir"i kazmaktır. Katın yeniden yerleşime açılmasını, Oct'un koruyucuları olan daha yüksek halklar (Nariscene ve Morthanveld) isteksizce onaylamıştır; Aultridia ise Oct'un yayılmasına karşıdır ve bu, daha büyük bir çatışmanın kıvılcımı olabilir.

Anaplian eve dönerken Kültür gemisi Liveware Problem'in avatarı Quike onu durdurur ve yolculuğu resmî bir Özel Durumlar görevine çevirir. Anaplian kaçak kardeşi Ferbin'e ve onun sadık hizmetkârı Choubris Holse'ye ulaşır. Anaplian, bir başka avatar olan Hippinse ve savaş drone'u Turminder Xuss ile birlikte dokuzuncu kata iner; amaç, tyl Loesp'in oyununu çözmek ve Oramen'i korumaktır.

Orada beklenmedik bir şey ortaya çıkar: kazılan şey Veil halkından kalma bir miras değil, binlerce yıl önce Shellworld'lerin yarıdan fazlasını yok eden Iln halkının acımasız bir savaş makinesidir. Makine bir termonükleer patlamayla yakındaki Sarl ve Oct güçlerini, Oramen ve tyl Loesp dâhil, yok eder; ardından Sursamen'in çekirdeğine ilerler. Çekirdekte, halkın "DünyaTanrısı" diye taptığı Xinthian Tensile Aeranothaur adlı varlık yaşar. Makinenin amacı bu varlığı ele geçirip antimadde üretmek ve gezegeni yok etmektir.

Kültür ekibi Özel Durumlar savaş kıyafetleriyle, tükenen kaynaklarla makinenin peşine düşer. Liveware Problem Nariscene silahlarıyla ağır hasar görür ve sonunda bir intihar saldırısıyla yok olur. Hippinse bir drone'u etkisiz hale getirirken ölür; Ferbin kendini feda ederek Anaplian'a gerekli yakınlığı sağlar. Anaplian, ağır yaralı halde, kendi gelişmiş bedenini besleyen antimadde parçacığını patlatarak Iln makinesini yok eder ve Sursamen kurtulur.

Holse, makineyle yüzleşmeden sağ çıkan tek kişi olur. Epilogda ailesine kavuşur ve yanındaki Quike ile birlikte, Kültür'ün gizli desteğiyle monarşiden sonraki yeni bir Sarl hükümetine liderlik etmeyi düşündüğünü söyler. Kitabın ana fikirleri iktidar hırsının bedeli, bir halkın kaderini başkalarının belirlemesi ve Kültür gibi "müdahale etmeyen" bir uygarlığın aslında nasıl yönlendirdiğidir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Iain Banks 16 Şubat 1954'te Dunfermline'da doğdu ve 9 Haziran 2013'te Kirkcaldy'de öldü. Matter, Banks'in Look to Windward'den (2000) sonra yazdığı ilk Kültür romanıdır, yani sekiz yıllık bir aradan sonraki dönüştür. Banks kitabı bitirmek için üç ay çalıştığını, iç içe geçmiş yapısı nedeniyle romanın "karmaşıklığının bile karmaşık" olduğunu söylemiştir. Kitapta pek çok yeni sözcük, uzun süre ortadan kaybolup geri dönen karakterler, geri ve ileri sıçramalar ve teknoloji düzeyleri çok farklı uygarlıklar yer alır. İlginç bir ayrıntı: "Matter" adı, Banks'in 2007 tarihli The Steep Approach to Garbadale romanı için de çalışma adı olarak kullanılmıştı.

İlk taslaktan çıkarılan bir bölüm, 2010'da Novacon 40 için Birmingham Bilimkurgu Grubu'nun dağıttığı sınırlı basım The Spheres kitapçığında "The Secret Courtyard" adlı kısa öykü olarak yayımlandı. Banks'in genel profili için yazar sayfasına bakabilirsiniz.

Kitaptaki bilim

Matter, Kültür serisinin en "mimari" kitabıdır. Bilimi, hayal edilen devasa yapılar etrafında döner.

Shellworld: iç içe geçmiş gezegenler

Romana göre Shellworld'ler, içeriden küçük "termonükleer güneşler" tarafından aydınlatılan, eş merkezli küresel katmanlardan oluşur ve bu katmanlar sayısız devasa iç kule tarafından ayakta tutulur. Yaklaşık 4.000 Shellworld'ün çok eski çağlarda inşa edildiği, bunların iki binden fazlasının Iln tarafından bilinmeyen bir nedenle yok edildiği anlatılır; kalanlar çoğu kez savunma mekanizmaları taşıdığı için "Katliam Dünyaları" diye anılır.

Gerçek fizik bu yapıya karşı bir uyarı yapar: Isaac Newton'un 1687'de Principia'da kanıtladığı kabuk teoremine göre içi boş, küresel simetrik bir kabuğun içindeki bir cisme kabuğun uyguladığı net kütleçekim kuvveti sıfırdır. Başka bir deyişle içi boş bir kabuğun iç yüzeyinde duran biri kabuğun çekimiyle yere basamaz; çekim yalnızca varsa merkezdeki kütleden gelir. Bu nedenle bir Dyson küresi gibi yapılarda iç yüzeyde ayakta durmak için dönme ya da merkezde bir kütle gibi başka bir çekim kaynağı gerekir. Newton'un bu sonucu, Shellworld gibi bir yapının nasıl bir çekim düzeni kurması gerektiğini sormayı değerli kılar; Banks'in kitabının bu soruyu nasıl yanıtladığını doğrulayabildiğim bir kaynakta bulamadığım için burada yorum yapmıyorum.

Doğada ise iç içe katmanlı küresel yapıların izine rastlanır. NASA'nın açıklamasına göre Hubble'ın Kedi Gözü Bulutsusu görüntüsü, ölen bir yıldızın çevresinde on bir ya da daha fazla eş merkezli gaz kabuğu gösterir. Gözlemler, yıldızın kütlesini yaklaşık 1.500 yıllık aralıklarla fırlattığını düşündürür; her kabuk, Güneş Sistemi'ndeki bütün gezegenlerin toplam kütlesi kadar madde içerir. Bu "soğan kabuğu" yapı, astronomları şaşırtmıştır ve nedeni için manyetik döngüler, eşlikçi yıldızlar ve yıldız titreşimleri gibi açıklamalar önerilmiştir. Banks'in yapay Shellworld'üyle doğal kabuklar arasındaki benzerlik görsel olmaktan öteye geçmez, ama iç içe katmanları akla getirmesi bakımından ilgi çekicidir.

Uygarlık basamakları

Kitabın bir başka fikri, uygarlıkların birbirini "himaye ettiği" bir basamak düzenidir: Sarl'ı Oct himaye eder, Oct'un üstünde ise Nariscene ve Morthanveld gibi daha yüksek halklar vardır. Gerçek dünyada böyle bir düzenin kanıtı yoktur; ama Kardaşev ölçeği gibi çerçeveler, teknoloji düzeyi çok farklı uygarlıkların varlığını düşünmek için benzer bir sınıflama sunar. Fermi paradoksu ise, başka uygarlıkların neden görünmediğini soran gerçek soruyu öne çıkarır.

Etkisi, ödülleri ve uyarlamaları

Matter 2009 Prometheus Ödülü'nün (Libertarian Futurist Society) en iyi roman dalında finalist oldu; ödülü Cory Doctorow'un Little Brother romanı kazandı. Diğer finalistler Jo Walton, Michael F. Flynn, Harry Turtledove ve Charles Stross'tu. Bu ödül, bireysel özgürlüğü öven ya da zorbalığı, savaşı ve devlet baskısını eleştiren bilimkurgu ve fantastik eserlere verilir. Kitap için başka bir ödül doğrulayamadım. Bir film ya da dizi uyarlaması da doğrulayamadım; sitemizde ilgili bir dizi-film sayfası yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Matter uzun, katmanlı ve ek sözlük gerektiren bir romandır. Kültür'e yeni başlayanlar için en uygun giriş genellikle Oyunların Oyuncusu ya da Phlebas'ı Hatırla'dır; sıra için Kültür serisi okuma sırası sayfasına bakın. Kitaba karar verirken:

• Saray entrikası, kardeşlik dramı ve epik bir bilimkurgu karışımı seviyorsanız size hitap eder.
• Uzun betimlemeler ve çok sayıda uydurma halk adı vardır; sözlüğe sık sık bakmanız gerekebilir.
• Kitabın merkezindeki halk Kültür'ün dışındadır; yine de Kültür'ün tutumunu ve terimlerini bilmek okumayı kolaylaştırır.
• Kültür'ü ilk kez deneyecekseniz önce daha toplu bir kitapla başlamak yararlıdır.

Bu yazı hazırlanırken Türkçe baskısı doğrulanamadı. Serinin sonraki kitabı Surface Detail'dir.