Diziet Sma kimdir? Kültür'ün Özel Durumlar ajanı

Diziet Sma kimdir? Diziet Sma, İskoç yazar Iain M. Banks'in Kültür serisinde, Kültür'ün gizli müdahale birimi Özel Durumlar'da (Special Circumstances) çalışan bir insan ajanıdır. Yanında genellikle drone Skaffen-Amtiskaw bulunur. Okur onu ilk olarak The State of the Art adlı uzun öyküde, Dünya'ya yapılan bir Kültür misyonunda tanır. Aynı ikili Use of Weapons romanında da yer alır.

Hangi eserlerde geçer?

Sma, Iain M. Banks'in iki yapıtında öne çıkar. İlki, 1989'da yazılan The State of the Art adlı uzun öykü ya da novelladır; öykü, aynı adı taşıyan ve Orbit yayınevinden 1991'de çıkan derlemenin başlığıdır. Derlemede sekiz hikâye vardır; Road of Skulls, A Gift from the Culture, Odd Attachment, Descendant, Cleaning Up, Piece, The State of the Art ve Scratch. Bu hikâyeler hem Kültür dünyasından hem de dışından seçilmiştir. Kitabın ayrıntısı The State of the Art sayfasındadır.

İkinci kitap, Orbit'in 13 Eylül 1990'da yayımladığı 352 sayfalık Use of Weapons romanıdır; serinin üçüncü kitabıdır. Bu romanı ayrıca Use of Weapons sayfasında anlattık. Hangi sırayla okunacağını merak edenler için Kültür serisi okuma sırası hazır bir yol haritasıdır.

Özel Durumlar ne yapar?

Sma'nın işini anlamak için Kültür'ün yapısına bakmak gerekir. Temas (Contact), Kültür'ün diplomasi, askerlik ve yönetim işlerini birleştiren hizmetidir. Özel Durumlar ise Temas'ın seçkin birimi, yani gizli servisi ve özel operasyon timidir. Kaynaklara göre bu iki yapı, kendi çıkarlarını korumak için casusluk, hile, şantaj, paralı asker devşirme ve rejim değiştirme gibi yöntemlere başvurur. Yani Sma'nın dünyası saf bir ütopyadan ibaret değildir: Kültür ideolojik olarak barışçıl, hatta anarşist-komünist ilkelere bağlı bir toplumdur, ama onu yöneten Akıllar, uzun vadeli yararı gerekçe göstererek müdahaleleri haklı çıkarır. Bu çelişki, seriyi çeken gerilimlerden biridir. Banks de bazı vahşetleri önlemenin "olağan ahlak kitapları"nı bir kenara bırakmayı gerektirebileceğini söylemiştir.

Hikâyedeki yeri

The State of the Art'ta Sma, 1970'lerin sonunda Dünya'ya gelen bir Kültür ekibinin üyesidir. Öykünün merkezindeki soru basittir ve bir o kadar da zordur: Kültür, insanlıkla temas kurup onlara karışmalı mı? Sma temas kurulmasından yanadır ve bunun insanlığa yarar sağlayacağını savunur. Ekipteki öteki isimler farklı yerlerde durur: Linter adlı kişi gelişmiş bedenini ve donanımını bırakıp bir insan gibi yaşamayı seçer; Li adlı karakter ise, bir Star Trek hayranı olarak, insanlığın "nevrotik ve klinik olarak deli" bir tür olduğunu ileri sürüp yok edilmesini savunur. Öykünün ikinci ucunda, kendi hesabını güden Arbitrary adlı Kültür gemisi bulunur ve kuru bir mizahla olayları izler. Sma'nın tavrı, bu iki uç görüşün arasındaki seslerden biridir.

Use of Weapons'ta Sma ve Skaffen-Amtiskaw, emekli bir savaşçıyı yeniden göreve ikna etmeye çalışır. Hedefleri, bölgedeki bir savaşı önlemek amacıyla yaşlı siyasetçi Beychae'yi emeklilikten çıkarmaktır. Kitabın kahramanı Cheradenine Zakalwe bu işe girmek için bir bedel ister: Livueta adlı bir kadının bulunması. Skaffen-Amtiskaw bu işte onun yoldaşıdır; drone'un kendi sayfası için Skaffen-Amtiskaw kimdir? yazısına bakabilirsiniz.

Canlandıranlar

Diziet Sma'yı beyazperdede ya da televizyonda canlandıran bir oyuncu yok; doğruladığım kaynaklarda The State of the Art ya da Use of Weapons için bir uyarlama anılmıyor. Kültür serisinden ekrana yaklaşan proje Consider Phlebas olmuştur: Amazon Studios 2018'de bu romanın dizi uyarlamasını duyurdu, proje 2020'de iptal edildi. Ekim 2025'te Jeff Bezos, Italian Tech Week'te Kültür'ün yapay zekâyı ve insanı olumlu gösteren iyimser tonunu yeniden öne çıkardı. Sma'nın bir yapımda yer alacağına dair duyuru bilinmiyor.

Karakterin arkasındaki bilim

Sma'nın arkasında tek bir gerçek gök olayı yok; onun dünyasının taşıdığı fikirler yapay zekâ, genetik ve biyolojik donanım gibi ileri teknolojidir. Kültür'de Akıllar adlı yapay zekâlar, uygarlığın planlama ve yönetiminin çoğunu üstlenir. Gemi ve habitatlarını da onlar işletir. İnsan nüfusu ise bolluk içinde yaşar. Sma, bu uygarlığın dışarıya karışan yüzü olan Özel Durumlar'a bağlıdır; birim, Kültür'ün diplomasi ve askerî işlerini üstlenen Temas (Contact) biriminin seçkin gizli servisi olarak anılır. Kaynaklara göre pek az Kültür vatandaşı Özel Durumlar'a girebilir.

Sma'nın dünyasında "sinir ağı" (neural lace) adlı bir teknoloji de vardır: bilinci dijital ortamla bütünleştiren bir uygulamadır. Bu bir bilimkurgu aygıtıdır; bugünün beyin-bilgisayar arayüzleri ile aynı şey değildir. Dünya'ya temas edilip edilmeyeceği sorusu ise bilimsel bir sonuç değil, kurgusal bir etik ikilemdir. Öyküyü bir tahmin olarak değil, bir düşünce deneyi olarak okumak daha doğrudur; bu okuma bizimdir, Banks'in doğrudan söylediği bir şey olarak sunmuyoruz.

Banks'in serisi gerçek uzay çalışmalarına da dokunmuştur. 5099 numaralı küçük gezegen onun adını taşır. SpaceX de insansız iniş barjlarına Kültür gemilerinin adlarını verdi. Bu barjlar Sma'nın dünyasındaki gemiler gibi düşünen makineler değildir; yalnız adları romanlardan gelir.

Yazarın Kültür'ü nasıl kurduğu

Banks, Kültür'ü 1960'larda, ağırlıkla sağ görüşlü saydığı Amerikan bilimkurgusuna bir karşılık, bir tür "hayal gerçekleştirme" olarak tasarladığını anlatmıştır. İlk romanı 1984'te yayımlanmadan önce beş reddedilmiş taslak yazmıştı; bunların üçü bilimkurguydu. Use of Weapons'ın 1974 tarihli ilk taslağında Kültür yalnız bir fondu. Arkadaşı Ken MacLeod taslağın süslü diline ve dolambaçlı yapısını eleştirdi; 1990'daki yayımlanmış hâlde kullanılan iç içe geçen anlatım tekniğini de sonradan o önerdi. Kültür, Sma'nın göründüğü kitaplar çıkmadan çok önce, yıllarca olgunlaştı. Okuma sırası sayfasında serinin yapıtları yayım sırasıyla bulunur.

Kültürdeki etkisi

Banks, Kültür serisinin ilk romanı Consider Phlebas'ı Nisan 1987'de yayımladı ve seri 2012'ye kadar sürdü. Sma, serinin iki ayrı kitabında görünen karakterlerden biridir. Banks 16 Şubat 1954'te doğdu, 9 Haziran 2013'te öldü.

Banks'in 10 Ağustos 1994'te Usenet'teki rec.arts.sf.written grubuna yazdığı "A Few Notes on the Culture" metni, Kültür'ün ekonomisini ve toplum yapısını açıklayan yazar notudur ve Sma gibi karakterlerin içinde yaşadığı dünyayı anlamak için başvurulan kaynaklardandır. Farah Mendlesohn, Kültür öykülerini siber-punk'ın kapitalizm karşıtı kötümserliğinden ayrılan, bolluk sonrası bir uygarlığı merkeze alan uzay operası olarak değerlendirdi; Andrew Butler ise serinin sonraki ciltlerinin Kültür'ün "kirli oyunlarını" daha çok açığa çıkardığını yazdı. Jeff Bezos da seriyi insan ile süper zeki yapay zekâ arasındaki ilişkiyi nadiren görülen iyimser biçimde ele almasıyla övdü. The State of the Art üzerine bir eleştirmen, novellanın ütopya kurgusunda başarılı olduğunu, karakterlerin kusurlu olmasının Kültür'ü gerçekçi kıldığını yazdı.