Use of Weapons (Iain M. Banks): konusu, Kültür evreni ve okuma rehberi

Use of Weapons, Iain M. Banks'in 13 Eylül 1990'da Orbit yayınevinden çıkan romanıdır ve yayın sırasına göre Kültür serisinin üçüncü kitabıdır. Kültür, yapay zekâların (Akıllar) yönettiği, kıtlığın ortadan kalktığı bir galaktik uygarlıktır; ama bu kitap onun parlak yüzünü değil, karanlık işlerini yapan bir adamı anlatır: Kültür'ün Özel Durumlar (Special Circumstances) bölümü için savaşlara gönderilen Cheradenine Zakalwe'yi. Kitabı ünlü yapan şeylerden biri anlatım biçimidir: bölümler iki ayrı zaman çizgisinde, biri ileriye, biri geriye doğru akar.

Kitap ne anlatıyor?

Zakalwe, Kültür'ün Özel Durumlar ekibi için çalışan bir paralı askerdir. Özel Durumlar, Kültür'ün gizli istihbarat ve müdahale koludur; Contact ise diğer uygarlıklarla diplomatik teması yürüten daha açık bölümüdür. Kültür kendi toplumunda barışı ve refahı korur, ama başka uygarlıklardaki krizlere gizlice karışmayı da bir görev sayar. Zakalwe bu müdahalelerin silahlı koludur. Kitabın ileriye akan çizgisinde Özel Durumlar görevlisi Diziet Sma ve drone Skaffen-Amtiskaw, Zakalwe'yi yeni bir göreve ikna etmeye çalışır. Amaç, yaşlı bir siyasetçi olan Beychae'yi bir bölgedeki savaşı önlemeye razı etmektir. Zakalwe karşılığında Livueta adında bir kadını bulmalarını ister.

Roman tek bir cümleyle özetlenemeyecek kadar katmanlıdır. Bir yanda savaş macerası, bir yanda bir adamın geçmişine yaklaşma hikâyesi, bir yanda da gelişmiş bir uygarlığın "iyi niyetli" müdahalesine yönelik ahlaki bir sorgu vardır. Banks bunları anlatmak için okuru bir bulmacayı çözmeye zorlayan bir yapı kurar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitabın bölümleri iki çizgide dizilir. Birinci çizgide bölümler sözcüklerle numaralanır (Bir, İki, Üç…) ve zaman ileriye akar. Bu çizgide Sma ve drone, Zakalwe'yi yeni bir göreve çağırır; görev, Beychae'yi savaşı önleyecek bir yola sokmaktır. İkinci çizgide bölümler Roma rakamlarıyla ve tersten numaralanır (XIII'ten geriye); bu bölümler Zakalwe'nin daha önceki görevlerini ve çocukluğunu, giderek geçmişe doğru gösterir. Böylece okur, ilerleyen çizgide gördüğü adamın nasıl biri olduğunu tersten bir arkeoloji gibi öğrenir.

Geçmişe dönük çizgide Zakalwe'nin doğduğu dünya belirir: iki kız kardeş (Livueta ve Darckense) ve Elethiomel adında bir çocuk. Elethiomel'in babası hainlikle suçlanıp hapse atılmıştır. Yıllar sonra bu iki kişi bir iç savaşta karşıt orduların komutanları olur. Romanın merkezindeki sır bu savaşın sonucuyla ilgilidir: Elethiomel, Darckense'i rehin alır ve öldürür; gerçek Cheradenine Zakalwe bu olayın ardından intihar eder.

Son yarıda okur şunu öğrenir: kitap boyunca "Zakalwe" diye izlediğimiz adam aslında Elethiomel'dir; ölen adamın adını ve kimliğini üstlenmiştir. Kültür onu bu kimlikle işe almıştır. Livueta, onu gerçek kimliğiyle tanıyınca reddeder. Görevi bitiren Elethiomel ağır yaralıdır; anevrizma geçirir ve drone Skaffen-Amtiskaw acil bir ameliyat yapar, sonuç ilk anda belirsizdir. Epilog, Sma'nın savaşın yıprattığı başka birini işe almaya çalıştığını, "Zakalwe"nin de askerî yoluna devam ettiğini gösterir; yani roman, yaraları tam kapatmadan biter.

Bu açıdan kitap suçluluk, kimlik ve kefaret üzerine bir romandır. Banks, bir kişinin kendi geçmişinden kaçmak için başka birinin kimliğine bürünmesini ve bunun kendisi ile çevresi için doğurduğu sonuçları ele alır. Üstüne Kültür'ün müdahalelerinde kimin neye hizmet ettiğini sorgular: Kültür müdahale ederken haklı mıdır, yoksa yalnızca güçlü olduğu için mi karışır? Kitap bu soruya net bir cevap vermez.

Yazar ve yazıldığı dönem

Iain Banks 16 Şubat 1954'te İskoçya'nın Dunfermline kentinde doğdu, 9 Haziran 2013'te Kirkcaldy'de safra kesesi kanserinden öldü. Ana akım romanlarını "Iain Banks", bilimkurgularını "Iain M. Banks" adıyla yayımladı; ara harf iki türü birbirinden ayırmak için eklenmişti. İlk romanı The Wasp Factory (1984) bir milyonun üzerinde sattı ve çok sayıda dile çevrildi. Kültür serisi 1987'de Consider Phlebas ile başladı. The Times, 2008'de onu 1945'ten bu yana gelmiş en büyük elli İngiliz yazar arasında andı; The Wasp Factory ise 2016'da BBC Scotland'ın anketinde tüm zamanların en iyi ikinci İskoç romanı seçildi.

Banks, Kültür'ü otomasyonun zorunlu çalışmayı ortadan kaldırdığı, insanların kendilerine anlamlı uğraşlar seçebildiği bir kıtlık sonrası toplum olarak tarif etmiştir. Seri boyunca süren gerilim de buradan doğar: Kültür'ün idealleri ile müdahaleci uygulamaları arasındaki çelişki. Use of Weapons bu çelişkiyi en yalın, en insani düzeyde, tek bir adamın biyografisi üzerinden işleyen kitaptır.

Use of Weapons'ın yazım öyküsü de kendi başına ilginçtir. Banks bu kitabın çok daha karmaşık bir sürümünü daha 1974'te, yani henüz hiçbir romanı yayımlanmadan önce yazmıştı. Yapı öyle zordu ki Banks bunu okurdan "altı boyutta düşünmeyi" istemek olarak anlatmıştır; ayrıca klimaksın tam ortaya düşmesini zorunlu kılan bu düzeni ölümcül bir kusur sayıp kitabı bıraktı. Yıllar sonra yazar Ken MacLeod'un "eski kitabı yeniden yaz" önerisiyle fikre döndü ve 1990'da yayımlanan ikili çizgiyi kurdu.

Kitaptaki bilim

Use of Weapons sert bir bilimkurgu kitabı sayılmaz; bilim, Kültür evreninin altyapısı olarak arka planda kalır. Yine de Kültür'ün teknolojisi gerçek fiziğin sınırlarıyla karşılaştırılabilir.

Işıktan hızlı yolculuk. Kültür gemileri, evrenler arasındaki bir "enerji ızgarasından" beslenen bir tür hiperuzay sürücüsüyle ışıktan hızlı gider. Gerçek fizikte özel görelilik, kütleli bir cismin ışık hızına ulaşmasını yasaklar; Alcubierre sürücüsü gibi kuramsal önerilerin ise bugünkü fizikte çözülmemiş sorunları vardır. Banks'in hiperuzayı, bu engeli aşmak için seçilmiş bir kurgu aracıdır.

Yapay zekâ ve toplum. Akıllar, gemileri ve yaşam alanlarını yöneten, insanlardan kat kat daha yetenekli yapay varlıklardır; drone'lar ise daha alt basamakta, kabaca insan düzeyinde zekâya sahip yardımcılardır. Kültür'ün nüfusu yaklaşık otuz trilyon bilinçli varlık olarak anlatılır. Uygarlıkları enerji kullanımına göre sıralayan Kardaşev ölçeği, böyle bir uygarlığı gerçek dünyadaki fikirlerle karşılaştırmak için yararlı bir çerçevedir.

Kıtlık sonrası toplum. Kültür, otomasyonun zorunlu çalışmayı ortadan kaldırdığı bir toplum olarak tasarlanmıştır. Banks bu fikri, insanların anlamı çalışmak dışında nerede bulacağını sormak için kullanır.

Kitabın asıl ilgi alanı ise fizikten çok insanın kendisidir: savaşın kişi üzerindeki yıkıcı etkisi, kimlik değiştirme, suçluluk ve hafıza. Banks bunları klinik bir dille değil, edebî bir yapıyla işler. Bu yüzden burada bilimsel doğrulukla kıyaslamak yerine, kurgunun ne dediğine bakmak daha verimlidir.

Etkisi, ödülleri ve uyarlamaları

Use of Weapons, British Science Fiction Association ödülünde aday gösterildi, 1991'de Arthur C. Clarke Ödülü'ne aday oldu ve 1993'te Almanya'nın Kurd-Laßwitz Ödülü'nü "yabancı roman" dalında kazandı. Tor.com'daki 2017 tarihli bir değerlendirme kitabı güzel ve kaçınılmaz diye niteleyip gerilimini dayanılmaz buldu. Damien Broderick de kitabı 2012'de yayımlanan Science Fiction: The 101 Best Novels 1985-2010 derlemesine aldı. Sesli kitap sürümünü Peter Kenny seslendirdi.

Kitabın sinemaya ya da televizyona uyarlanmış bir sürümünü doğrulayamadık; sitemizde de ilgili bir dizi-film sayfası yok. Kültür evreni için 2018'de Amazon'un Consider Phlebas'ı diziye uyarlayacağı duyuruldu; proje 2020'de iptal edildi. Banks'in gemi adları gerçek dünyada da iz bıraktı: SpaceX, otonom dron gemilerine Just Read the Instructions, Of Course I Still Love You ve A Shortfall of Gravitas adlarını verdi.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Use of Weapons Kültür'ün üçüncü kitabıdır, ama serinin ilk okuma durağı olmak zorunda değil. Bu yazının önerisi, Kültür'ü tanımak isteyenlerin daha toplu bir macera olan Oyunların Oyuncusu ya da serinin ilk kitabı Phlebas'ı Hatırla ile başlamasıdır; tüm kitapların sırası için Kültür serisi okuma sırası sayfasına bakın. Bu kitabı seçecekler için birkaç not:

• Yapıyı çözmeye hazır olun: iki çizgiyi birlikte takip etmek ilk yüz sayfada zor gelebilir.
• Kitap savaş, şiddet ve travma içerir; kimi bölümler ağırdır.
• Kültür'ün ahlakını sorgulayan bir kitap arıyorsanız tam yerindesiniz.

İlk basım 352 sayfadır. Bu yazı hazırlanırken Türkçe baskısı doğrulanamadı. Aynı evrende Akıllar'ın başroldeki olduğu bir roman isterseniz serinin Excession kitabına da bakabilirsiniz.