Look to Windward (Iain M. Banks): konusu, Orbital bilimi ve okuma rehberi

Look to Windward, Iain M. Banks'in 2000'de Orbit yayınevinden çıkan romanıdır ve yayın sırasına göre Kültür serisinin altıncı kitabıdır. Kültür, yapay zekâların (Akıllar) yönettiği, kıtlığın ortadan kalktığı galaktik bir uygarlıktır. Bu kitap o uygarlığın parlak yüzünü değil, geçmişteki bir müdahalesinin bedelini ödemiş yabancı bir halkın acısını anlatır ve olayların büyük kısmı, bir yıldızın çevresinde dönen dev bir yapay halkada, Masaq' Orbital'inde geçer. Kitabın adı, T. S. Eliot'ın The Waste Land şiirinin "Death by Water" bölümünden gelir; aynı dizedeki "Consider Phlebas" ifadesi serinin ilk kitabının da adıdır (Phlebas'ı Hatırla). Banks romanı "Körfez Savaşı gazilerine" ithaf etmiştir. İlk baskı 357 sayfadır.

Kitap ne anlatıyor?

Romanın merkezindeki isim Major Quilan'dır. Quilan bir Chelgrian'dır; Chelgrianlar, kitapta yarı sentor, yarı kedi görünümlü, üç arka bacaklı ve insansı kedi gövdeli bir halk olarak anlatılır. Quilan'ın eşi, Kültür'ün karışmasıyla patlak veren bir iç savaşta ölmüştür ve adam yaşama isteğini yitirmiştir. Ona görünürde diplomatik bir görev verilir: Masaq' Orbital'inde yaşayan ünlü Chelgrian besteci Mahrai Ziller'i yurduna dönmeye ikna etmek. Ziller, Chel'deki ayrıcalıklı kast konumundan vazgeçmiş, gönüllü sürgüne çıkmış biridir; Orbital'de, Idiran-Kültür Savaşı'nın doruk noktasını anan bir eser üzerinde çalışmaktadır.

Quilan'ın yolculuğunun görünenden fazlası olduğunu daha ilk bölümlerden sezersiniz. Anlatı birbirinden uzak görünen çizgileri aynı kitapta toplar; Quilan'ın yolculuğunun yanında uzak bir dünyada geçen ayrı bir yan hikâye de vardır. Banks burada Kültür'e, onun "iyi niyetli" müdahalelerinin bedelini ödemiş birinin gözünden bakar. Gerald Jonas'ın deyişiyle kitap, okuru büyük bir bulmacanın çok sayıda parçasını aklında tutmaya zorlar. Sonu bilmeden okumak isterseniz aşağıdaki özet bölümünü atlayabilirsiniz.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Quilan'ın gerçek görevi Ziller'i ikna etmek değildir. Bir Chelgrian rahip, adamın acısından yararlanarak onu bir intihar görevine hazırlamıştır: Quilan, Orbital'in yönetici zekâsı olan Hub Akıl'ı yok edecektir. Bunun için gizemli "Involved" (karışmış) yabancı uygarlıkların sağladığı, solucan deliği teknolojisine dayanan bir araç kullanılacaktır. Quilan'ın bilgisi görevin ayrıntılarına karşı kasıtlı olarak sınırlanmıştır; belleğinin bir bölümü, Akıl'ın anlamaması için örtülmüştür. Taşıdığı "Soulkeeper", yani kişilik verisi saklayan aygıt, uzun zaman önce ölmüş bir Chelgrian amiralin kişiliğini ve bu aracı barındırır.

Planın içinde bir hile vardır: Soulkeeper'daki amiral, Kültür adına çalışan bir muhbirdir. Hub Akıl da sıradan bir idare zekâsı değildir; Idiran-Kültür Savaşı sırasında Lasting Damage adlı savaş gemisi olarak görev yapmış ve o yılların ağır yükünü taşıyan bir Akıl'dır. Planı keşfeden Akıl, bundan sonra yaşamayı sürdürmek yerine ölmeyi seçer. Ziller'in konseri sırasında Akıl ile Quilan eşzamanlı olarak ölür ve bu, herkesi şaşkına çevirir.

Anlatının bir yan çizgisinde, uzak bir "hava küresi"nde çalışan etolog (hayvan davranışı bilimcisi) Uagen Zlepe vardır. Zlepe komplonun izlerine rastlar, ama uyarısını iletemeden öldürülür. Cesedi, olaylardan yüz milyonlarca yıl sonra, yabancı bir teknolojiyle diriltilir. Chelgrian rahip ise bir E-Toz suikastçısının eline düşer; suikastçı onu içeriden böcek sürüsüne dönüşerek, korkunç biçimde öldürür. Komployu ihanetle bozan amiral Huyler yeni bir beden alır ve Kültür'ün büyükelçisi olur.

Kitabın ana fikri şudur: Bir uygarlık iyi niyetle müdahale etse bile, ardında kayıp ve nefret bırakabilir. Savaşın bedelini yalnızca onu verenler değil, onu sonradan yaşatanlar da öder. Banks bu fikri, bir yanda acıyla yoğrulmuş bir askeri, bir yanda tek başına onurunu seçmiş bir sanatçıyı yan yana koyarak işler.

Yazar ve yazıldığı dönem

Iain Banks 16 Şubat 1954'te İskoçya'nın Dunfermline kentinde doğdu; 3 Nisan 2013'te ölümcül bir safra kesesi kanseri olduğunu açıkladı ve 9 Haziran 2013'te Kirkcaldy'de 59 yaşında öldü. Ana akım romanlarını "Iain Banks", bilimkurgularını "Iain M. Banks" adıyla yayımladı. İlk romanı The Wasp Factory 1984'te çıktı; Kültür serisi 1987'de Consider Phlebas ile başladı. Banks, Kültür'ü Akıllar'ın dünyaları ve gemileri yönettiği "kıtlık sonrası anarşist bir ütopya" olarak tarif etmiştir. The Times 2008'de onu 1945'ten bu yana gelmiş en büyük elli İngiliz yazar arasında andı.

Look to Windward, seride bir ara dönemin kitabıdır. Kültür romanları arasında önceki Inversions 1998'de yayımlanmıştı; sonraki roman Matter ise 2008'de çıkacaktı. Yani Look to Windward, Banks'in Kültür'e sekiz yıllık bir aradan önceki son dönüşüdür. Banks'in siyasi tavrı da bu kitabın tonunu anlamaya yardım eder: Irak savaşına karşı çıktı, 2004'te Tony Blair'in yargılanması için yürütülen kampanyalara katıldı ve pasaportunu keserek Downing Street 10'a postaladı. Bu tavrın kitabın temasıyla ilişkisini doğrulayan bir kaynak bulamadım; kitabın savaşla bağını gösteren somut ipucu, Körfez Savaşı gazilerine yapılan ithaftır.

Kitaptaki bilim

Kültür romanları sert bilimkurgu sayılmaz, ama yapılarının fizikle karşılaştırılması öğreticidir. Look to Windward'ın en çarpıcı bilimsel nesnesi, olayların geçtiği Orbital'dir.

Orbital: yapay bir halka

Kültür evreninde Orbital'ler, bir yıldızın çevresinde dönen halka biçimli yapılardır. Anlatıma göre yaklaşık 24 saatte bir kez döner ve bu dönüş, merkezkaç kuvvetiyle Dünya'dakine benzer bir yer çekimi yaratır. Halkanın çapı yaklaşık 3,7 milyon kilometre olarak verilir; bu, Ay'ın yörünge çapının yaklaşık beş katıdır. Basit bir hesap bu sayıların tutarlı olduğunu gösterir: 1 g'lik yapay çekim için 24 saatlik dönüş ancak bu büyüklükte bir yarıçap (yaklaşık 1,86 milyon kilometre) gerektirir. Bu durumda halkanın iç yüzeyi saniyede yaklaşık 135 kilometre hızla dönmektedir; yani yapı malzemesinden olağanüstü bir dayanıklılık beklenir.

Gerçek mühendislikte buna en yakın öneri "Bishop halkası"dır: Forrest Bishop 1997'de, yaklaşık 1.000 km yarıçaplı, 500 km genişlikli ve yaklaşık 200 km yüksekliğinde atmosfer tutucu duvarlara sahip, karbon nanotüplerden yapılabilecek dönen bir yaşam halkası önerdi. Bishop'ın tasarımı, Banks'in Orbital'inin küçültülmüş hali, Orbital de Halka Dünya'nın (Larry Niven, 1970) küçültülmüş hali olarak anılır. Niven'in halkasında yıldız çevresindeki katı halka, kitap çıktıktan sonra fark edilen bir kusur nedeniyle kararsızdır: sert yapı yörüngede değildir ve zamanla yıldıza doğru kayar. Niven bunu 1980'deki devam kitabında ele aldı. Bir halkanın hem dönmesi hem de yörünge dengesinin korunması ayrı mühendislik sorunlarıdır; Banks'in Orbital'inde bunu Akıllar'ın yönettiği gelişmiş teknoloji çözer.

Akıllar, solucan delikleri ve uzak ölçekler

Kültür'ün nüfusu yaklaşık 30 trilyon bilinçli varlık olarak anlatılır; böyle bir uygarlık, enerji kullanımına göre sıralayan Kardaşev ölçeğinde çok yukarıda dururdu. Kitapta bir Akıl'ın Orbital'i yönettiği ve sabotajın solucan deliği teknolojisiyle yapılmaya çalışıldığı anlatılır. Gerçek fizikte solucan delikleri kuramsal bir kavramdır ve hiçbiri gözlenmemiştir; Banks'in kullandığı teknoloji bu nedenle fizikten çok kurgu aracıdır. Aynı şey, ölen bir varlığın yüz milyonlarca yıl sonra yabancı teknolojiyle diriltilmesi için de geçerlidir.

Etkisi, ödülleri ve uyarlamaları

Look to Windward için kayda geçmiş büyük bir ödül doğrulayamadım. Eleştirmenler kitabı karışık karşıladı. The Guardian'dan Phil Daoust kitabı "keyifli bir serüven" olarak niteledi ve Quilan'ı Kültür hikâyelerinin özelliği olan "yanlış yola sapmış ama iyi niyetli kötüler"den biri olarak tarif etti, ama savaşın sonuçlarına yapılan vurguyu eleştirdi; Chelgrianları da fazla insana benzer buldu. The New York Times'tan Gerald Jonas, Banks'in yazısındaki ustalığı övdü; okuru "büyük bir bulmacanın pek çok parçasını akılda tutmaya" zorladığını, ama sonun fazlasıyla "deus ex machina"ya yaslandığını yazdı. Kirkus Reviews ise kitabı "arada heybetli, zekice, tuhaf ve yürek burkan, ama tam doyurucu olamayacak kadar biçimsiz" buldu.

Bu kitap için bir film ya da dizi uyarlaması doğrulayamadım; sitemizde de ilgili bir dizi-film sayfası yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Look to Windward, Kültür'e ilk adım olarak önerdiğim bir kitap değildir. Serinin tonunu tanımak isteyenler için daha toplu bir macera olan Oyunların Oyuncusu ya da ilk kitap Phlebas'ı Hatırla daha iyi başlangıçtır; tüm kitapların sırası için Kültür serisi okuma sırası sayfasına bakabilirsiniz. Bu romana gelince:

• Yavaş ilerleyen, atmosferi güçlü bir roman arıyorsanız doğru yerdesiniz; aksiyon beklemeyin.
• Kitap yas, intihar ve savaşın bıraktığı yaralar üzerine kuruludur; kimi bölümleri ağırdır.
• Serinin öncekilere gönderme yapan bir kitabıdır, ama önceki kitapları okumak zorunlu değildir.
• Bu kitaptaki Chel olaylarına, seride sonradan yazılan Surface Detail da atıfta bulunur; ikisini sırayla okumak isterseniz bu iyi bir çifttir.

İlk baskı 357 sayfadır. Bu yazı hazırlanırken Türkçe baskısı doğrulanamadı.