Iain M. Banks

Iain M. Banks kimdir?

Iain M. Banks (16 Şubat 1954, Dunfermline – 9 Haziran 2013, Kirkcaldy), İskoç romancıdır. Ana akım romanlarını Iain Banks, bilimkurgu kitaplarını ise araya ikinci adının baş harfini ekleyerek Iain M. Banks imzasıyla yayımladı. Bilimkurgu okuru için adı, ilki 1987'de çıkan Consider Phlebas ile başlayan Kültür (The Culture) serisiyle özdeştir. Kıtlığın ortadan kalktığı, parayı tanımayan ve gündelik işlerini "Akıl" (Mind) denen süper zeki yapay zekâlara bırakmış yıldızlar arası bir toplumu anlatan bu romanlar, modern uzay operasının (geniş ölçekli, macera ağırlıklı uzay anlatısı) en çok konuşulan örnekleri arasındadır. The Times gazetesi 2008'de Banks'i 1945'ten bu yana en büyük 50 İngiliz yazar listesine aldı.

Hayatı

Banks, İskoçya'nın Fife bölgesindeki Dunfermline'da doğdu. Annesi profesyonel buz patencisi, babası Amirallik'te (Britanya donanmasının yönetim birimi) görevli bir memurdu. Tek çocuktu; dokuz yaşına kadar babasının çalıştığı Rosyth tersanelerine yakın North Queensferry'de yaşadı, ardından aile babanın işi nedeniyle Gourock'a taşındı. Bilimkurguyla, birinin hediye ettiği Reginald Alec Martin imzalı bir Kemlo kitabıyla tanıştı; diziyi okumayı sürdürdü ve kendisi de bilimkurgu yazmaya heveslendi. Gourock ve Greenock liselerinin ardından 1972-1975 arasında Stirling Üniversitesi'nde İngiliz edebiyatı, felsefe ve psikoloji okudu.

Mezuniyetten sonra akşamları yazmasına imkân veren işlerde çalıştı: IBM'de bir tür satın alma memurluğu, British Steel'de test teknisyenliği, Londra'da bir hukuk bürosunda maliyet memurluğu. Sözleşme aralarında Avrupa ve Kuzey Amerika'yı dolaştı. Yazmaya 11 yaşında başlamış, ilk romanını 16 yaşında bitirmişti. Kendini öncelikle bilimkurgu yazarı olarak görüyordu, ancak bilimkurgu taslaklarına yayıncı bulamayınca ana akım romana yöneldi.

İlk yayımlanan romanı The Wasp Factory (Eşekarısı Fabrikası) 1984'te, yazar otuz yaşındayken Macmillan'dan çıktı. Bir milyonu aşkın satan kitap, 1997'deki bir ankette 20. yüzyılın en iyi 100 kitabı arasına girdi. Bu başarıdan sonra Banks tam zamanlı yazarlığa geçti ve editörü James Hale'in önerisiyle yılda bir kitap yazmayı kabul etti. İmzasındaki "M" harfinin de bir öyküsü var: Ailesi ona Iain Menzies Banks adını vermiş, ancak babası nüfus kaydında göbek adını yazmayı unutmuştu. Banks ilk romanını "Iain M. Banks" adıyla gönderdi, editörü harfi gereksiz bulunca çıkarıldı; üç ana akım romandan sonra ilk bilimkurgu kitabı kabul edildiğinde, iki türü ayırmak için "M" harfini geri getirdi.

Siyasette sol eğilimliydi ve İskoçya'nın bağımsızlığını destekledi. 2003'teki Irak işgalini protesto etmek için 2004'te pasaportunu kesip Başbakanlık konutuna postaladı. 1992'de evlendiği Annie ile 2005'te ayrıldı; uzun yıllardır birlikte olduğu korku yazarı Adele Hartley ile 29 Mart 2013'te evlendi. 3 Nisan 2013'te ameliyat edilemeyen safra kesesi kanseri olduğunu ve bir yıldan fazla yaşamasının beklenmediğini açıkladı. 9 Haziran 2013'te, 59 yaşında Kirkcaldy'de öldü. Son romanı The Quarry, onun isteğiyle öne çekilen tarihte, 20 Haziran 2013'te, yani ölümünden 11 gün sonra yayımlandı.

Kültür serisi: yapay zekâların yönettiği bir ütopya

Banks on üç bilimkurgu romanı yazdı; bunların dokuzu Kültür evreninde geçer: Consider Phlebas (1987), The Player of Games (1988), Use of Weapons (1990), Excession (1996), Inversions (1998), Look to Windward (2000), Matter (2008), Surface Detail (2010) ve The Hydrogen Sonata (2012). Seriye üç Kültür öyküsünü içeren The State of the Art (1991) derlemesi de eklenir.

Kültür; insansı türlerden, "drone" denen yapay zekâlı makinelerden ve toplumu düzenleyen dev Akıllardan oluşan bir uygarlıktır. Kıtlık sona erdiği için para yoktur; Akıllar toplumu yurttaşların refahını en üst düzeye çıkaracak biçimde örgütler. Yurttaşlar genetik olarak iyileştirilmiştir, diledikleri kadar yaşayabilir, bedenlerini zihinsel olarak denetleyebilir. Nüfusun yüzde birinden azı gezegenlerde yaşar; çoğunluk dev gemilerde ve yapay yaşam alanlarında oturur. Barış ve bireysel özgürlük temel değerlerdir. Ancak serinin asıl gerilimi tam burada başlar: Kültür, kendi üyelerine zulmeden ya da başkalarını tehdit eden uygarlıklarla karşılaştığında ne yapmalıdır? Banks'in kahramanları genellikle bu toplumun kenarındaki insanlardır: Kültür'ün diplomasi kolu Temas (Contact) ile onun gizli servisi Özel Durumlar (Special Circumstances) adına başka uygarlıklara müdahale eden ajanlar, paralı askerler, hatta Kültür'ün düşmanları.

• Consider Phlebas: Kültür ile İdiran İmparatorluğu arasındaki galaksi çapında savaşı, Kültür'e düşman, biçim değiştirebilen paralı asker Bora Horza Gobuchul'un gözünden anlatır. Adını T. S. Eliot'ın Çorak Ülke şiirinden alır.
• The Player of Games: Masa oyunlarının ustası Gurgeh, Küçük Macellan Bulutu'ndaki Azad İmparatorluğu'na gönderilir; orada aynı adlı karmaşık bir oyun toplumsal sırayı ve siyasi gücü belirlemektedir.
• Use of Weapons: Özel Durumlar için çalışan Cheradenine Zakalwe'nin hayatını, biri ileriye diğeri geriye doğru akan iki iç içe anlatıyla kurar.
• Excession: Kültür sınırında beliren, evrenden bile yaşlı görünen kusursuz bir kara cisim küresinin Akıllar arasında yarattığı krizi anlatır.

Kültür dışındaki bilimkurgu romanları Against a Dark Background (1993), Feersum Endjinn (1994), The Algebraist (2004) ve paralel dünyalar arasında geçen Transition (2009) adlı kitaplardır.

Bilimle ilişkisi: orbitaller, Akıllar ve gerçek dünyaya geçen adlar

Banks mühendis ya da bilim insanı değildi, ama evrenini fiziğe yaslanan fikirlerle kurdu. En bilinen örnek "orbital"dir: Bir yıldızın çevresinde dolanan, iç yüzeyinde insanların yaşadığı dev bir halka. Tasarım, uzay yaşam alanları için önerilmiş dönen halka fikirlerinin (Bishop halkası) çok büyütülmüş biçimidir. Larry Niven'ın Halka Dünya'sından ya da bir yıldızı tümüyle saran Dyson küresinden farklı olarak orbital yıldızı çevrelemez. Halkanın dönmesiyle oluşan merkezkaç etkisi yapay kütleçekimi sağlar. Banks'in orbitalleri yaklaşık 24 saatte bir döner ve iç yüzeyde Dünya'dakine yakın bir çekim hissi yaratır. Bu iki koşulu birlikte sağlamak için halkanın çapının yaklaşık 3,7 milyon kilometre olması gerekir; bu, Ay'ın Dünya çevresindeki yörüngesinin çapının neredeyse beş katıdır. Böylece halkanın her noktası yıldıza dönüp ondan uzaklaşır, sakinler gece ile gündüzü yaşar. Evrende ayrıca yıldızı çevreleyen "Halkalar" ve Dyson küreleri anlamında "Küreler" de geçer.

Kültür'ün Akılları ise yapay zekâ tartışmalarının erken bir edebî karşılığıdır: Bir gemiyi ya da yaşam alanını tek başına yöneten, aynı anda milyarlarca sohbet yürüten, ışık hızının hesaplamaya koyduğu sınırı aşmak için kısmen "hiperuzay"da var olan zihinler. Bu son ayrıntı bilimkurgudur; ama insanla ona hizmet eden ve ondan çok daha zeki makineler arasındaki ilişkiyi ahlaki bir soru olarak işlemesi, seriyi bugün yeniden okunur kıldı.

Banks'in hayal gücü gerçek araçlara da ad verdi. 23 Ocak 2015'te SpaceX'in kurucusu Elon Musk, roketlerin denize indiği iki insansız platform gemisine The Player of Games'teki gemilerden aldığı Just Read The Instructions ve Of Course I Still Love You adlarını verdi. 2018'de yapımına başlanan üçüncü gemi A Shortfall of Gravitas ise Look to Windward'da geçen bir gemi adına göndermedir. Okyanus kâşifi Victor Vescovo'nun 13 Mayıs 2019'da en derin dalış rekorunu kıran denizaltısı Limiting Factor ile destek gemisi Pressure Drop da adlarını Kültür gemilerinden aldı. Ölümünden kısa süre sonra bir asteroide, 5099 Iainbanks'e onun adı verildi.

Ödülleri

• İngiliz Bilimkurgu Derneği (BSFA) Ödülü: Feersum Endjinn (1994) ve Excession (1996)
• Almanya'nın Kurd Laßwitz Ödülü (yabancı roman): The Bridge (1991), The Wasp Factory (1992), Use of Weapons (1993), Excession (1998)
• Premio Italia, en iyi uluslararası roman: Inversions (2004)
• Adaylıklar: Arthur C. Clarke Ödülü (Use of Weapons, 1991), Hugo Ödülü (The Algebraist, 2005), John W. Campbell Memorial Ödülü finalisti (Transition, 2010)
• Fahri unvanlar: St Andrews Üniversitesi (1997), Stirling Üniversitesi (1997), Açık Üniversite (2010)

Etkisi

Banks, etkilendiği yazarlar arasında Robert A. Heinlein, Isaac Asimov, Arthur C. Clarke, Brian Aldiss, M. John Harrison ve Hyperion'un yazarı Dan Simmons'ı sayıyordu. Ölümünün ardından okul arkadaşı ve bilimkurgu yazarı Ken MacLeod, Charles Stross, Neil Gaiman, Ian Rankin, Alastair Reynolds ve David Brin gibi yazarlar ona saygı yazıları yayımladı. 2014'teki Dünya Bilimkurgu Kongresi Loncon 3'ün onur konuğu olacaktı.

Kültür serisinin ekrana uyarlanması uzun bir serüvene dönüştü: Amazon, Şubat 2018'de Consider Phlebas'ın dizi haklarını aldığını açıkladı, ancak proje Ağustos 2020'de iptal edildi; 2025'te dizinin yeniden geliştirildiği haberleri çıktı. Banks'in Kültür evreni için yaptığı çizimler, haritalar ve gemi tasarımları ise 7 Kasım 2023'te The Culture: The Drawings adlı kitapta toplandı. Kıtlık sonrası ekonomi, yapay zekâ ile insanın birlikte yaşaması ve güçlü bir uygarlığın başkalarına müdahale hakkı gibi soruları eğlenceli bir macerayla birleştirmesi, Banks'i ölümünden on yılı aşkın süre sonra da çok okunan bir yazar yapıyor.