Rockets and People okuma sırası: Boris Çertok'un dört cildi ve nereden başlanır

Boris Çertok'un (Boris Chertok) Rockets and People (Roketler ve İnsanlar) anıları, Sovyet roket ve uzay programını içeriden anlatan en kapsamlı kaynaklardan biridir. Korolyov'un yardımcısı olarak çalışmış bir kontrol sistemleri mühendisinin kaleminden çıkan eser, dört ciltten oluşur. Ciltler önce 1994-1999 arasında Rusça yayımlandı, ardından NASA Tarih Bölümü tarafından genişletilmiş biçimde İngilizceye çevrilerek 2005-2011 arasında NASA SP-4110 numarasıyla basıldı. Bu sayfa hangi cildin hangi dönemi anlattığını, hangi sırayla okunacağını ve okumaya nereden başlanabileceğini özetliyor. Eserin kendisi, yazarı ve bilimi için ayrıntılı tanıtım sayfamıza da bakabilirsiniz.

Kaç kitap var?

Seri dört ciltten oluşur. Hepsi Boris Çertok'undur. İngilizce baskının dizi editörü, Sovyet uzay tarihi üzerine çalışan tarihçi Asif Siddiqi'dir. Siddiqi her cilde bir giriş ve okurun bilmeyebileceği noktaları açıklayan çok sayıda dipnot ekledi. Rusça ciltler Moskova'da Maşinostroyeniye yayınevinden çıktı.

Cilt	İngilizce adı	Rusça özgün adı	Rusça baskı	NASA baskısı	Anlattığı dönem
I	Rockets and People	Rakety i lyudi	1994	2005 (SP-2005-4110)	Çocukluk, savaş yılları, 1945-1946 Almanya görevi
II	Creating a Rocket Industry	Rakety i lyudi: Fili, Podlipki, Tyuratam	1996	2006 (SP-2006-4110)	1946'dan R-7'ye, Sputnik'e ve 1960'a
III	Hot Days of the Cold War	Rakety i lyudi: goryachiye dni kholodnoy voyny	1997	2009 (SP-2009-4110)	1961-1967: Gagarin'den Soyuz-1'e
IV	The Moon Race	Rakety i lyudi: lunnaya gonka	1999	2011 (SP-2011-4110)	Yaklaşık 1968-1974: N-1 ve Ay yarışı, ardından sonraki yıllar

Rusça adlar Siddiqi'nin harf çevirisine göredir. İkinci cildin Rusça adındaki üç yer adı Çertok'un yolculuğunu özetler: Moskova'daki Fili fabrika semti, NII-88 enstitüsünün bulunduğu Podlipki ve R-7 füzelerinin hazırlanıp fırlatıldığı Kazakistan'daki Tyuratam sahası. Siddiqi'nin notuna göre dört cilt İngilizceden önce Almancaya da çevrilmişti.

İngilizce ciltleri okurken birkaç ayrıntıyı bilmek işe yarar. Her cildin başında Rusça adların Latin harflerine nasıl aktarıldığını açıklayan bir not ve kurum adlarının kısaltmalarını veren bir liste bulunur. NII-88 ya da OKB-1 gibi kısaltmalar metinde sık geçtiği için bu liste okurken elinizin altında olmalı. Dipnotların büyük bölümü editör Siddiqi'ye aittir; Çertok'un kendi notları ayrıca "yazarın notu" diye işaretlenir. Birinci cildin önsözünü ise Apollo-Soyuz görevinin Amerikalı komutanı, emekli korgeneral Thomas P. Stafford yazmıştır.

Rusça ve İngilizce baskı arasındaki fark

Bu seride okuma sırası konusunu ilginç kılan şey, iki dildeki baskıların birebir aynı olmamasıdır. Siddiqi'nin anlattığına göre Çertok, İngilizce baskı için ciltlerin çoğuna yepyeni bölümler yazdı, eski metni düzeltip güncelledi. Bu eklemeler ve düzeltmeler yüzünden malzemenin ciltlere dağılımı da değişti. Rusça baskı zaman zaman ileri geri sıçrayan bir anlatıma sahipken İngilizce baskı olayları yaklaşık kronolojik bir sırayla verir. Siddiqi bu nedenle İngilizce ciltleri anıların en güncel ve son hâli olarak tanımlar.

Pratikte bunun anlamı şudur: İngilizce baskının ikinci cildi, Rusça ikinci cildin birebir çevirisi değildir ve ikisinin içerikleri tam örtüşmez. Rusça baskıyı okuyan biri İngilizce ciltlere geçerken bazı bölümleri farklı bir ciltte, bazı yeni bölümleri ise yalnız İngilizcede bulabilir.

Okuma sırası: yayın sırası ve olayların sırası

İngilizce baskıda yayın sırası ile olayların geçtiği sıra aynıdır. Çertok her ciltte hayat hikâyesini ve Sovyet programının tarihini bir öncekinin bıraktığı yerden sürdürür. Bu yüzden kesin öneri yayın sırasıdır:

1. Cilt I, Rockets and People (2005): Yazarın çocukluğu, mühendis olarak yetişmesi, savaş ve Alman roket teknolojisinin incelendiği Almanya görevi.
2. Cilt II, Creating a Rocket Industry (2006): Sovyet roket sanayisinin kuruluşu, ilk kıtalararası füze R-7, Baykonur, Sputnik ve ilk gezegen sondaları.
3. Cilt III, Hot Days of the Cold War (2009): Gagarin, Vostok ve Voshod, Soğuk Savaş füzeleri, Küba krizi, Korolyov'un ölümü ve Soyuz'un ilk adımları.
4. Cilt IV, The Moon Race (2011): Gizli Sovyet Ay programı, N-1 roketi, Salyut istasyonlarının doğuşu, 1974'teki büyük yeniden yapılanma ve sonrası.

Ciltler birbirinden bağımsız da okunabilir, çünkü her biri kendi dönemini bütünlüklü biçimde anlatır ve Siddiqi'nin girişi önceki ciltlerin kısa bir özetini verir. Ama karakterler, kurumlar ve rekabetler ciltten cilde taşındığı için en zengin deneyimi sıralı okuma sunar.

Ciltlerin özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Birinci cilt, 1912'de doğan Çertok'un Moskova'da büyümesiyle başlar. Fili'deki uçak fabrikasında elektrikçilikten mühendisliğe yükselir, Bolhovitinov tasarım bürosunda çalışır ve savaş yıllarında Sovyetlerin ilk roket motorlu uçağı BI üzerinde çalışan ekipte yer alır. Savaş bittiğinde V-2 füzelerinin sırlarını toplamak için Almanya'ya gönderilir. Peenemünde ve Nordhausen'deki araştırmalar, Institut RABE'nin kuruluşu ve Korolyov ile Glushko ile ilk karşılaşmalar bu cildin konusudur.

İkinci cilt, Sovyetler Birliği'ne dönüşle başlar. NII-88'de V-2 kopyalanır, sonra hızla aşılır ve dünyanın ilk kıtalararası balistik füzesi R-7 doğar. Bu füze 4 Ekim 1957'de Sputnik'i yörüngeye taşır. Cilt, Ay'a, Mars'a ve Venüs'e gönderilen ilk sondalardan sonra 1960'taki Nedelin felaketiyle kapanır.

Üçüncü cilt, Gagarin'in 1961'deki uçuşuyla açılır ve Sovyet uzaycılığının en parlak yıllarını anlatır. Ama bu "altın çağ" Korolyov'un ve Gagarin'in erken ölümleriyle, ardından ilk insanlı Soyuz uçuşunda Vladimir Komarov'un 1967'de hayatını kaybetmesiyle karanlık bir sona varır.

Dördüncü cilt, Amerikalılardan önce Ay'a insan indirme çabasını anlatır. Dev N-1 roketi dört denemenin dördünde de başarısız olur. Ay programının küllerinden ilk Salyut istasyonu doğar, ama 1971'de Soyuz-11 mürettebatı dönüş sırasında hayatını kaybeder. 1974'te büro yeniden yapılandırılır, Glushko başa geçer, N-1 durdurulur ve Energiya-Buran dönemi başlar. Çertok son bölümde sonraki yılların kenetlenme denemeleri üzerinden insan ile otomatik denetim arasındaki dengeyi tartışır.

Yazar hakkında kısaca

Boris Yevseyeviç Çertok 1912'de Łódź'da doğdu ve 14 Aralık 2011'de Moskova'da öldü. Meslek hayatının büyük bölümünde adı devlet sırrıydı. Ancak 1987'de, Sputnik'in otuzuncu yılı için verdiği bir söyleşiyle kamuoyunun karşısına çıkabildi. Anılarını başlangıçta yalnızca savaş sonrası yılları anlatan bir ya da iki cilt olarak tasarlamıştı. İlk cilde gelen ilgi üzerine dört cilde ulaştı. Çertok bütün ciltleri eşi Yekaterina Golubkina'nın anısına adadı.

Seride bilim ve uzay

Seri, roket biliminin genellikle gözden kaçan bir yanına, güdüm ve denetim sistemlerine odaklanır, çünkü Çertok'un uzmanlığı buydu. Okur bir roketin yalnızca motorlardan ibaret olmadığını, motorları, yönü ve uçuş sırasını yöneten karmaşık bir elektrik ve elektronik ağı gerektirdiğini somut örneklerle görür. Bugünle bağ da güçlüdür: İkinci ciltte doğuşu anlatılan R-7 ailesinin modernleştirilmiş üyesi Soyuz-2 hâlâ Rusya'nın temel uzay roketidir. Dördüncü ciltte anlatılan uzun süreli yörünge istasyonu tasarımı ise Salyut'ların, Mir'in çekirdek modülünün ve Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki Zvezda modülünün temeli oldu.

Nereden başlanır?

• Bütün hikâyeyi isteyenler: Birinci ciltten başlayıp sırayla ilerlemeli. Birinci cilt uzay çağından önce biter, ama Sovyet havacılığını, savaşı ve Alman roket mirasını anlamak için sağlam bir zemin kurar.
• Uzay çağını merak edenler: İkinci cildin Sputnik ve ilk sondalar bölümleriyle başlayabilir.
• İnsanlı uçuşlara ilgi duyanlar: Gagarin'le açılan üçüncü cilt en iyi giriş noktasıdır.
• Ay yarışının öteki yüzünü merak edenler: Dördüncü cilt, ABD tarafını anlatan kaynaklarla birlikte okunduğunda çok şey öğretir. Bu dönemin genel çerçevesi için Ay'a yolculuklar sayfamız iyi bir başlangıçtır.

Dört cildin İngilizce NASA baskısı, NASA'nın tarih yayınları sayfasında PDF olarak ücretsiz sunuluyor. Seriyi tamamlamak isteyenler için iyi bir eşlikçi, Siddiqi'nin NASA'nın 2000'de yayımladığı Challenge to Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945-1974 adlı kitabıdır. Bu kitap sonradan iki cilt olarak yeniden basıldı. Amerikan tarafında ise NASA'nın 1966'da yayımladığı Mercury tarihi This New Ocean, aynı yılların öteki kıyısından bakan bir ayna gibi okunabilir.

Uyarlamalar

Seri filme ya da diziye uyarlanmadı. Anlattığı olaylardan bazıları ise sinemaya taşındı. Gagarin'in uçuşunu konu alan Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan ile Salyut istasyonlarının sonraki yıllarında geçen Salyut-7, Çertok'un ciltleriyle birlikte izlenebilecek iki yapımdır. Soyuz-11 trajedisinin arka planı ise Astronot uzayda ölürse ne olur? yazımızda anlatılıyor.