İstanbul Rasathanesi (Takiyüddin Rasathanesi)

İstanbul Rasathanesi, III. Murad döneminde, 16. yüzyılın ikinci yarısında Tophane yamaçlarında kurulan Osmanlı gözlemevidir. Başında müneccimbaşı Takiyüddin vardı. Gözlemevi 1580 Ocak ayında yıktırıldı. Kısa ömrüne rağmen dönemin ölçü aletleri, saati ve ondalık kesirli hesap yöntemiyle astronomi tarihinde ayrı bir yeri var. Aynı yıllarda Danimarka'da Tycho Brahe'nin Uraniborg'unun kurulmuş olması, iki gözlemevinin sık sık yan yana anılmasının nedenidir.

Kuruluşun arka planı

Gözlemevi fikrinin arkasında, Uluğ Bey'in Semerkant'taki zîcinin (astronomik cetvellerinin) eskidiğini düşünen Takiyüddin vardı. Türkçe Vikipedi'ye göre Takiyüddin, sultana sunduğu bir layihada Uluğ Bey'in cetvellerinin güncelliğini yitirdiğini ileri sürdü. Kendisine padişah adına yeni bir zîc hazırlaması emredildi; bunun için izin, yer ve ödenek aldı, ayrıca gözlemevinin müdürlüğü ile inşaatın başkanlığı da ona verildi. Uluğ Bey'in eserinin ayrıntısı sitemizdeki Zîc-i Uluğ Bey sayfasında.

Kaynaklar projenin başlatılmasında farklı isimleri öne çıkarıyor. Türkçe anlatıma göre Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa ve Hoca Sadettin Efendi, Takiyüddin'in gözlemevi isteğine ilgi gösterip destek verdi. İngilizce Vikipedi'deki biyografi ise gözlemevinin kurulmasını emreden III. Murad olsa da fikri sultana ulaştıranın Sokollu olduğunu yazıyor ve Sadettin'den hiç söz etmiyor. Bu fark, kaynakların hangi belgeye dayandığına göre değişen bir ayrıntıdır.

Devlet gözlemevi için 10.000 altın ayırdı. Türkçe Vikipedi bu tutarın o dönem için büyük, ancak Meraga ve Semerkant gözlemevlerine harcananlara göre düşük olduğunu not ediyor.

Tarih tartışmalı: 1575 mi, 1577 mi?

Kuruluş yılı kaynaklara göre değişiyor. Türkçe Vikipedi'nin gözlemevi maddesi 1575'i veriyor, ancak inşaatın ne zaman başladığını kanıtlayan bir belge olmadığını da ekliyor; yapılar ve aletler tamamlanmamış olsa bile 1575-1580 arasında gözlem yapıldığını belirtiyor. İngilizce madde ise Takiyüddin'in 1574'te sultandan izin istediğini, yapının 1577'de tamamlandığını ve gözlemevinin 1577'de kurulduğunu söylüyor. Takiyüddin'in biyografisi de kendi içinde farklı yıllar veriyor (1569 tarihli bir ferman ile 1579'da tamamlanma). Bu yazıda tek bir tarih dayatmak yerine, gözlemevinin 1570'lerin ikinci yarısında kurulup çalıştığını söylemek en güvenli ifadedir. Her iki dilde de ortak olan bilgi, Takiyüddin'in 1571'de müneccimbaşılığa getirildiği ve Tophane'de gözlemevinin 1580'de yıkıldığıdır. Türkçe biyografiye göre Takiyüddin, rasathane kurulmadan önce, 1574'te Galata Kulesi'nde gözlem yapmaya başlamıştı.

Nerede ve nasıl bir yerdi?

Her iki dildeki kaynak da gözlemevinin Avrupa yakasında, Tophane yamaçlarında yüksekçe bir noktada olduğunu söylüyor. Kesin yer tartışmalı: kimi anlatımlar Galatasaray Okulu'na yakın bir yeri, kimileri Galata Kulesi ile Galata Sarayı'nı, kimileri de Galata tepesinin zirvesini gösteriyor. Türkçe Vikipedi, 18. yüzyıl sonu kaynaklarındaki "rasathane Galata Kulesi'ydi" iddiasının artık geçerli sayılmadığını yazıyor; Takiyüddin kulede çalışmış olsa da rasathane ayrı bir yapıydı. Bu yüzden bu yazı da gözlemevinin konumunu yalnızca "Tophane yamaçları" diye anıyor.

İngilizce kaynağa göre bir tepede iki büyük yapı vardı: büyük olan kütüphane ve personel odalarını, küçük olan ölçü aletlerini barındırıyordu. Personel 16 kişi olarak sayılıyor: sekiz gözlemci, dört kâtip ve dört yardımcı (aynı sayfa başka bir yerde "on altı yardımcı" diyor, yani sayı tutarsız). Sarayın tarihçisi Seyyid Lokman, gözlemevinin çalışmalarını ayrıntılı biçimde kaydetti.

Aletler

Türkçe Vikipedi dokuz alet sayıyor:

• Zât el-Halâk (halkalı alet, yani armiller küre)
• Zât el-Şubeteyn (cetvelli alet)
• Zât el-Sakbeteyn (iki delikli alet)
• Duvar kadranı
• Zât el-Semt ve'l-irtifâ (azimut yarım halkası)
• Rub-u Mıstara (ahşap kadran)
• Müşebbehe bi'l-Monâtık
• Zât el-Evtar (kirişli alet)
• Saatler

İngilizce kaynaklar bu aletlerin bir kısmını Takiyüddin'in kendi buluşu olarak değerlendiriyor. Bunlardan müşebbehe bi'l-monâtık, ekinoksları belirlemede kullanılan iplerle donatılmış çerçeveli bir sekstanttır ve sonradan Tycho'nun sekstantıyla karşılaştırılmıştır. Gözlem saati ise üç kadranlıydı: saati, dakikayı ve saniyeyi gösteriyordu. Kaynaklar bu saati, yıldızların sağ açıklığını ölçmede kullanıldığı için 16. yüzyıl pratik astronomisinin en önemli yeniliklerinden biri sayıyor; çünkü yüzyılın başındaki saatler bu iş için yeterince doğru çalışmıyordu. Takiyüddin'in gözlem aletlerini anlattığı eserin adı Al-âlât al-rasadiyya li-zîc al-şehinşâhiyye olarak veriliyor; elyazması Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde (Hazine 452).

Zîc ve ölçümler

Gözlemevinin asıl ürünü, III. Murad'a ithaf edilen zîc idi. Eserin tam adı Sidret Müntehâ el-Efkâr fî Melekût el-Felek ed-Devvâr olarak veriliyor (el-Zîc eş-Şehinşâhî diye de anılır). İngilizce Vikipedi'ye göre Mısır ve İstanbul'daki gözlemlere dayanıyor ve Uluğ Bey'in zîcini düzeltmeyi ve tamamlamayı hedefliyordu. Türkçe Vikipedi üç cetvel sıralıyor: Sidret el-Müntehâ (1577/78-1580), Teshil Zîc el-Aşârîy-ye el-Şehinşâhiyye (1580) ve Cerîdet el-Dürer ve Hâridet el-Fiker (1584).

Kaynaklar ayrıca şu ölçümleri aktarıyor:

• Ekliptiğin eğikliği 23° 28′ 40″ olarak alınmış (bugünkü değer için kaynakta 23° 27′ veriliyor).
• Güneş'in apojesinin yıllık hareketi 63 saniye olarak bulunmuş; kaynakta bugünkü değer 61, Kopernik'in değeri 24, Tycho Brahe'nin değeri 45 olarak yer alıyor.
• Trigonometrik cetvellerde ondalık kesirler kullanılmış. Her iki dildeki sayfa da Takiyüddin'in astronomide altmışlık sistem yerine ondalık kesirleri ilk kullanan kişi olduğunu söylüyor.

Bu değerler kaynaklarda öne çıkan hesaplar olsa da, hangisinin "daha doğru" olduğu sorusunda dikkatli olmak gerekiyor: İngilizce gözlemevi sayfası zîcin Tycho ve Kopernik'inkinden daha doğru olduğunu söylerken, biyografi sayfası bu iddiayı "çok hassas olduğu söyleniyor" diyerek yumuşatıyor.

Verileri göster

1571	Takiyüddin müneccimbaşı olur
1574	Galata Kulesi'nde gözlem
1575	Türkçe kaynakta kuruluş
1577	İngilizce kaynakta kuruluş
1580	Ocak ayında yıkılır

Yıkım: neden kapatıldı?

Gözlemevi 1580'in Ocak ayında yıkıldı. İngilizce biyografi tarihi 22 Ocak 1580 olarak veriyor. Türkçe kaynaklar, yıkımın III. Murad'ın emriyle ve Şeyhülislam Kadızade'nin fetvasıyla denizden topa tutularak yapıldığını söylüyor; İngilizce sayfalarda bu ayrıntı yer almıyor. Sebep konusunda kaynaklar tek bir cevap vermiyor:

• Kuyruklu yıldız ve veba anlatısı: Gözlemevi tamamlandıktan birkaç ay sonra gökyüzünde bir kuyruklu yıldız görüldü. İngilizce ve Türkçe sayfalara göre III. Murad bir yorum istedi, Takiyüddin gece gündüz çalışıp iyi bir kehanette bulundu; ardından salgın çıkınca gözlemevine karşı muhalefet büyüdü. Her iki sayfa da bu anlatıyı kuşkulu olarak işaretliyor ("iddiaya göre"). İngilizce biyografide ise sultanın kuyruklu yıldızı kötü işaret saydığı, vebadan Takiyüddin'i sorumlu tuttuğu yazılı; yani iki anlatım çelişiyor.
• Siyasi çekişme: Türkçe Vikipedi'ye göre gözlemevinin kuruluşunu destekleyen Sadettin Efendi ile Şeyhülislam Kadızade Ahmed Şemseddin farklı siyasi gruplara mensuptu; bazı araştırmacılar yıkımı bu çekişmeye bağlıyor. İngilizce biyografi de "bazıları dini gerekçeleri söylüyor, ama asıl mesele siyasi sorunlardı" diyor ve Sadrazam Sinan Paşa'nın raporunda sultan ile vezirin, Takiyüddin'i bir sapkınlık davası açmak isteyen âlimlerden uzak tutmaya çalıştığını aktarıyor.
• Bilime karşı bir akım: Türkçe sayfa, "bazı kaynakların" bilime karşı çıkan bir mezhebin kararı etkilediğini söylediğini aktarıyor.

Dönemin bir tanığı olan Salomon Schweigger (Habsburg elçisinin papazı) ise Takiyüddin'i sultana büyük paralar harcatan bir şarlatan olarak nitelemişti. Bu da yıkımın olayları anlatan herkes için aynı anlama gelmediğini gösteriyor.

Tycho Brahe ile karşılaştırma

İngilizce sayfalara göre İstanbul Rasathanesi, Tycho Brahe'nin Uraniborg'uyla neredeyse aynı dönemde kuruldu ve iki isim sık sık karşılaştırılıyor. Aynı sayfa, Tycho'nun Takiyüddin'in çalışmalarından haberdar olduğunun düşünüldüğünü de ekliyor, fakat bu bilgi bir dipnota dayanıyor ve burada doğrulanamadı. Türkçe biyografide ise iki gökbilimcinin çağdaş olduğu, yaklaşık aynı gözlemleri yaptığı ve Takiyüddin'in çalışmasının yıkımla sona ermesine karşılık Kepler'in yasalarını Tycho'nun gözlemlerinden çıkardığı vurgulanıyor. Kaynaklar aletler arasında doğrudan bir karşılaştırma vermiyor; yalnızca sekstant benzerliğine ve apoje değerlerine değiniyor.

Miras

İngilizce biyografiye göre Takiyüddin'in etkisi sınırlı kaldı ve eserlerinin az sayıda nüshası günümüze ulaştı. Jacob Golius'un topladığı bir optik eseri bugün Bodleian Kütüphanesi'nde (Marsh 119); Golius'un 1629'da Constantijn Huygens'e yazdığı mektupta bu eseri İstanbul'da gördüğünden söz ediliyor. Gözlemevinden günümüze kalan bir yapı tarif edilmiyor. Bölgede bir binanın üzerine konan, bir kadran modeli dışında somut bir iz bulunmuyor.

Kısaca

• İstanbul Rasathanesi, III. Murad zamanında Tophane yamaçlarında müneccimbaşı Takiyüddin'in yönetiminde kuruldu.
• Kuruluş yılı 1575 ya da 1577 diye aktarılır; yıkımı 1580 Ocak ayında gerçekleşti.
• Türkçe kaynaklar dokuz alet sayar; üç kadranlı saat ve ondalık kesirli cetveller öne çıkan yeniliklerdir.
• Yıkımın nedeni için tek bir cevap yok: kuyruklu yıldız ve veba anlatısı, siyasi çekişme ve dinî muhalefet gibi açıklamalar var.
• Tycho Brahe'nin Uraniborg'uyla aynı dönemde çalıştığı için sık sık onunla karşılaştırılır.