Governing the Moon (Stephen S. Buono): Ay Antlaşması'nın tarihi ve özeti

Governing the Moon: A History (Ay'ı yönetmek: Bir tarih), NASA Tarih Ofisi'nin "Havacılık ve Uzay Tarihi Monografları" dizisinin 59. kitabı olarak 2025'te yayımlanan kısa bir incelemedir (yayın numarası NASA SP-2024-4559). Yazarı tarihçi Stephen S. Buono, kitabı NASA'nın Teknoloji, Politika ve Strateji Ofisi için hazırlanmış bir rapor olarak yazdı. Konusu, resmî adıyla "Devletlerin Ay ve Diğer Gök Cisimleri Üzerindeki Faaliyetlerini Düzenleyen Anlaşma", kısaca Ay Antlaşmasıdır: Birleşmiş Milletler'de yaklaşık sekiz yıl müzakere edilen, 1979'da Genel Kurul'da kabul edilen ama büyük uzay güçlerinin hiçbirinin onaylamadığı belge. Kitap ABD hükümeti yayını olduğu için NASA'nın sitesinden PDF olarak ücretsiz indirilebiliyor.

Kitap ne anlatıyor?

Bugün Ay'a yeni bir yolculuk dalgası başlarken sık duyulan bir iddia var: Ay'da kural yok, orası bir "Vahşi Batı" olacak. Buono bu iddiadan yola çıkıyor ve aslında Ay için yazılmış kuralların zaten var olduğunu hatırlatıyor. 1967 tarihli Dış Uzay Antlaşması gök cisimlerinin yalnız barışçıl amaçla kullanılmasını, oralara askerî üs kurulmamasını ve silah denenmemesini öngörüyor. Ay Antlaşması ise bu ilkeleri Ay'a özel olarak ayrıntılandırmaya çalışan, bilimsel araştırma özgürlüğünü ve Ay'ın doğal ortamının korunmasını da güvenceye alan bir metin.

Kitabın asıl sorusu şu: Bu kadar iddialı bir antlaşma neden tutmadı? Dış Uzay Antlaşması'nın yüzü aşkın tarafı varken Ay Antlaşması'nı ancak bir avuç ülke onayladı. Buono cevabı tek bir kötü adama ya da tek bir maddeye bağlamıyor. Arşiv belgeleri, BM toplantı tutanakları, diplomatik yazışmalar ve dönemin basınıyla müzakerelerin perde arkasını kuruyor ve antlaşmanın 1970'lerin ekonomik ve siyasi kavgalarının arasında kaldığını savunuyor.

Kitabın en ilgi çekici yanlarından biri, hikâyenin ABD ile Sovyetler Birliği'nden ibaret olmadığını göstermesi. Antlaşmanın fikri babası Arjantinli hukukçu Aldo Armando Cocca; müzakerelerin gidişatını da büyük ölçüde Hindistan, Mısır, Arjantin gibi gelişmekte olan ülkelerin delegeleri belirliyor.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Ay'ın avukatı. İlk bölüm, 1924'te Córdoba'da doğan Cocca'nın uzay hukukuna nasıl yöneldiğini anlatıyor. Cocca daha 1950'lerde gezegenler arası hukuk üzerine kitap yazmış, uluslararası kongrelerde konuşmuş bir isim. Apollo 11'in inişinden yaklaşık iki hafta önce BM'ye Ay'dan gelecek madde ve kaynakların hukuki durumunun incelenmesini öneriyor; 1970'te Arjantin ilk antlaşma taslağını sunuyor. Buono'ya göre Cocca'nın derdi jeopolitik değil, uzay hukukunu insanlığı birleştiren bir alan olarak görmesi.

Moskova'nın taslağı. 1971'de Sovyet Dışişleri Bakanı Andrey Gromiko kısa bir antlaşma taslağı sunuyor. Bu metinde kaynakları "insanlığın ortak mirası" sayan ilke yok. Washington taslağı gereksiz, hatta Dış Uzay Antlaşması'nı zayıflatabilecek bir girişim olarak görüyor; ama dışarıda kalmamak için masaya oturuyor.

BM müzakereleri. Görüşmeler BM Uzayın Barışçıl Kullanımı Komitesi'nin hukuk alt komitesinde, Cenevre ve New York arasında sürüyor. Komite oybirliğiyle (uzlaşıyla) karar aldığı için tek bir ülkenin itirazı bile süreci kilitleyebiliyor. Gelişmekte olan ülkeler ortak miras ilkesinde ısrar ediyor; Hindistan, bir yönetim düzeni kurulana kadar Ay kaynaklarının işletilmesine ara verilmesini istiyor ve ABD buna her seferinde karşı çıkıyor.

Durgunluk ve uzlaşma. Kaynaklar, kapsam ve görevlerin önceden bildirilmesi gibi konularda yıllarca ilerleme olmuyor. Sonunda Avusturya'nın hazırladığı taslak uzlaşmanın zemini oluyor; kaynak meselesi çözülmüyor, belirsiz bir dille ileride kurulacak uluslararası bir düzene havale ediliyor. Antlaşma 1979 sonunda Genel Kurul'da oylamaya gerek kalmadan kabul ediliyor ve 18 Aralık 1979'da imzaya açılıyor.

ABD'de çöküş. Son bölüm antlaşmanın Washington'da nasıl gömüldüğünü anlatıyor. Uzay kolonisi hayalleriyle bilinen L-5 Derneği, teknoloji şirketleri ve madencilik çevreleri, ortak miras ilkesini aynı dönemde tartışılan Deniz Hukuku müzakereleriyle birleştirerek antlaşmayı serbest girişime yönelik bir tehdit gibi sunuyor. Carter yönetimi metni incelemede bekletiyor, Senato hiç oylamıyor.

Sonuç. Buono'nun vardığı yer şu: Antlaşma kendi metnindeki kusurlardan çok, doğduğu tarihsel anın kurbanı oldu. Taraflar aslında Ay'ı değil; ekonomik adaleti, ulusal egemenliği ve uzayda uluslararası siyasetin geleceğini tartışıyordu. Kitap, insanlar Ay'a dönmeye hazırlanırken bu sorunun yeniden gündeme geleceği notuyla kapanıyor.

Yazar ve yazıldığı dönem

Stephen S. Buono, Chicago Üniversitesi'nde sosyal bilimler alanında öğretim üyesi olan bir diplomasi ve uzay politikası tarihçisi. Stanford ve Harvard'daki araştırma merkezlerinde ve NASA'da bursiyer olarak çalıştı; uzayın nasıl ABD dış politikasının bir parçası hâline geldiğini anlatan bir kitap üzerinde de çalışıyor. Daha önce Dış Uzay Antlaşması'nın tarihine dair hakemli bir makale de yayımlamıştı.

Kitabın yazıldığı dönem önemli. NASA'nın Artemis programıyla insanları Ay'ın güney kutbuna götürmeye hazırlandığı, onlarca ülkenin ve çok sayıda özel şirketin Ay'a araç göndermeyi planladığı bir dönemde, NASA'nın politika ofisi geçmişteki bu başarısız denemeden ders çıkarmak istiyor. Kitabın önsözünü yazan NASA yöneticisi Charity Weeden de ileride Antarktika Antlaşması ve Deniz Hukuku gibi benzer yönetim modellerinin incelenmesi gerektiğini belirtiyor.

Kitaptaki bilim ve uzayla bağı

Bu bir bilim kitabı değil, hukuk ve diplomasi tarihi. Ama tartışmanın merkezinde gerçek bir bilimsel soru var: Ay'da işe yarar kaynaklar var mı ve bunları kim kullanabilir? Apollo 11'in 1969'da getirdiği, çoğu bazalt ve breş (köşeli parçaların kaynaşmasıyla oluşan kayaç) türünden örneklerde silisyum, alüminyum, demir, oksijen ve kayda değer miktarda titanyum bulununca, Ay'ı yeni bir maden sınırı olarak gören eski hayaller canlandı. Buono, basında Ay'ın "sekizinci kıta" diye anıldığını, bazı yorumcuların ise sömürgecilik döneminde Afrika'nın paylaşılmasını hatırladığını aktarıyor. Kitap, bu beklentilerin müzakere masasına nasıl yansıdığını izliyor.

Bugünkü tartışmalar da benzer bir noktada düğümleniyor. Artemis astronotlarının gideceği güney kutbu bölgesinde su ve uçucu maddelerin bulunması umuluyor; su hem içme suyu hem de roket yakıtı için hidrojen ve oksijen kaynağı olabilir. Ay toprağındaki helyum-3 de sık sık gelecekteki enerji kaynağı olarak anılıyor; bunun ne kadar gerçekçi olduğunu Ay'da helyum-3 madenciliği yazımızda ele aldık. Bu kaynakların hukuki durumu, 1970'lerde olduğu gibi bugün de net değil.

ABD ve ortakları bugün bu boşluğu 2020'de başlatılan Artemis Mutabakatı ile doldurmaya çalışıyor. Mutabakat bir antlaşma değil, Dış Uzay Antlaşması'na dayanan ilkeler bildirgesi. Türkiye de bu mutabakatı imzaladı (ayrıntısı Türkiye Artemis Mutabakatı'nın 71. imzacısı oldu haberimizde). İlginç bir ayrıntı: BM kayıtlarına göre Türkiye 2012'de Ay Antlaşması'na da katıldı; kitapta antlaşmanın tarafları arasında sayılan ülkelerden biri Türkiye. Türkiye'nin kendi Ay hedefleri için Ay Araştırma Programı sayfamıza bakabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Kitap yeni olduğu için bilinen bir ödülü yok. Değeri, Ay Antlaşması üzerine yazılanların çoğunun 1980'lerde "onaylansın mı, onaylanmasın mı" tartışmasının tarafı olarak yazılmış hukuk makaleleri olmasından geliyor. Buono bunun yerine antlaşmanın kökenine, Cocca'nın düşüncesine ve gelişmekte olan ülkelerin rolüne odaklanan bir tarih anlatısı kuruyor. Kitap ayrıca yaygın bir inancı, Sovyetlerin gelişmekte olan ülkelerle el ele Ay'ı "sosyalleştirmeye" çalıştığı fikrini belgelerle sorguluyor: Müzakerelerde Moskova ile Güney ülkeleri sık sık ters düşüyor. Buono antlaşmanın zayıflığını gösteren bir örnek de veriyor: 1980'de Dennis Hope adlı bir Amerikalı bütün Ay'ın sahibi olduğunu ilan edip Ay'dan arsa satmaya başladı ve ABD hükümeti bu iddiaya itiraz etmedi. Antlaşma 1984'te yürürlüğe girdi ama bugün tarafı yalnız on yedi ülke; Suudi Arabistan 2023'te çekilme kararı vererek bir BM uzay antlaşmasından çekilen ilk ülke oldu.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap yaklaşık yüz sayfalık, akademik ama okunaklı bir İngilizceyle yazılmış bir monograf. Uzay hukuku, uluslararası ilişkiler ya da uzay politikasıyla ilgilenen üniversite öğrencileri ve Artemis döneminde "Ay kimin?" sorusunu merak eden herkes için iyi bir giriş. Hukuk terimlerine yabancı okurlar için ilk iki bölüm ve sonuç kısmı kitabın ana fikrini vermeye yetiyor.

Konunun arka planı için sitemizdeki Ay'a yolculuklar sayfasından başlayabilirsiniz. Ay'a dönüş planlarının neden sık sık suya düştüğünü görmek isteyenlere, Buono'nun da kaynak gösterdiği Mars Wars kitabını öneririz; 1989'daki Ay-Mars girişiminin Kongre'de nasıl çöktüğünü anlatıyor.