Gökteki Çakıl Taşı (Isaac Asimov): konusu, radyoaktif Dünya ve okuma rehberi

Gökteki Çakıl Taşı (özgün adı Pebble in the Sky), Isaac Asimov'un yayımlanan ilk romanıdır. Doubleday yayınevi tarafından 19 Ocak 1950'de, 223 sayfalık bir kitap olarak çıktı. Kitap, 20. yüzyıl Chicago'sundan gelen emekli bir terzinin, Galaktik İmparatorluk'un küçümsediği radyoaktif bir Dünya'da, çok uzak bir gelecekte gözlerini açmasını anlatır. Asimov'un Galaktik İmparatorluk serisinin yayın sırasındaki ilk romanıdır; seri sonradan Vakıf evreniyle birleştirildi.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâyenin kahramanı Joseph Schwartz, emekli bir terzidir. Bir nükleer laboratuvar kazası, onu zamanda ileri fırlatır ve çok uzak bir geleceğin Dünya'sında ortaya çıkarır. Bu Dünya artık çok değişmiştir: gezegenin geniş bölgeleri radyoaktiftir, nüfusu yoksuldur ve Trantor yönetimindeki Galaktik İmparatorluğun içinde küçümsenen, isyankâr bir gezegen sayılmaktadır. Toplumun bir kuralı özellikle ürkütücüdür: insanlar altmış yaşına geldiklerinde, çok nadir istisnalar dışında, öldürülür.

Kitap bir zaman yolculuğu hikâyesi gibi başlasa da asıl konusu önyargıdır. Asimov, hem Dünya'nın Galaktik İmparatorluğa duyduğu öfkeyi hem de imparatorluğun Dünya'ya bakışındaki küçümsemeyi aynı anda gösterir. Böylece iki taraf da kendi haklılığına inanan, ama karşıdakini anlamayan bir çatışmanın içinde kalır. Roman, Hiroşima sonrası dönemin atom korkularını da arka planına alır: radyasyonun bir gezegeni ve onun insanlarını nasıl yoksul, hasta ve öfkeli bırakabileceğini hayal eder.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Schwartz, kazadan sonra yabancı bir dünyada, kimseyle konuşamadan dolaşır; çünkü dil de değişmiştir. Bir çiftlikte ona zihinsel olarak engelli biri gibi davranılır. Çiftlikte yaşayanlar onu, daha önce ölümcül sonuçlar vermiş deneysel bir zihin geliştirme işlemine gönderir. Schwartz, altmış yaşını çoktan geçmiştir ve bu toplumun kuralına göre sonunu beklemektedir. İşlemi atlatır; dilleri çok çabuk öğrenir ve beklenmedik biçimde başkalarının zihnini etkileyebilen bir güç kazanır. Bu güç, işlemi yapan aygıtla, yani "synapsifier" ile ilgilidir ve telepatiye benzer bir yetenek sağlar.

Bu arada Dünya'nın yöneticileri gizli bir plan hazırlamaktadır. Bu yöneticiler, Dünyalıların üstün olduğuna inanan dinî bir çevredir ve galaksiden öç almak için ölümcül bir virüs geliştirmişlerdir. Dünya'daki yaşam koşulları bu planı besler: çalışamayanlara uygulanan zorunlu ölüm ve altmış yaşında idam, toplumu yoksul ve sert tutar; plan, bu baskı altında büyümüş bir öfkenin ürünüdür. Galaksinin geri kalanı ise Dünya'nın "radyasyon ateşi" denen hastalığını gezegenin radyoaktifliğine bağlar ve virüsün gerçek kaynağını fark etmez. Schwartz, bilim insanı Affret Shekt, onun kızı Pola ve Dünya'yı ziyaret eden arkeolog Bel Arvardan, planı öğrenip yakalanırlar. Dördü, Schwartz'ın zihinsel gücü sayesinde kaçmayı başarır.

Sonda, Schwartz bir İmparatorluk pilotunu etkileyerek virüslerin saklandığı tesisin bombalanmasını sağlar ve böylece planı engeller. Kitap iyimser bir sonla biter: Dünya'nın imparatorluk tarafından yeniden kazanılması ve toprağının iyileştirilmesi ihtimali belirir. Dört kişinin kaçışı, Dünya ile İmparatorluk arasındaki karşılıklı güvensizliğin ancak her iki tarafın insanlarının ortak bir tehlikeye karşı birlikte davranmasıyla aşılabileceğini düşündürür. Anlatının yükü, tek bir adamın olayları çözmesinden çok, iki tarafın birbirini yanlış anlamasının nasıl tehlikeli bir noktaya vardığı üzerindedir.

Galaktik İmparatorluk serisindeki yeri

Asimov'un Galaktik İmparatorluk dizisi dört eserden oluşur. Yayın sırası şöyledir: "Blind Alley" adlı kısa öykü (1945), Pebble in the Sky (1950), The Stars, Like Dust (1951) ve The Currents of Space (1952). Evren içi zamana göre ise sıra Toz Gibi Yıldızlar, Uzay Akımları, bu roman ve "Blind Alley"dir; yani Gökteki Çakıl Taşı romanlar arasında kronolojik olarak sonuncudur. Bu dizi, Robot kitaplarından sonra ve Vakıf'tan önce gelen bir dönemi anlatır.

Isaac Asimov ve kitabın yazıldığı dönem

Asimov, 2 Ocak 1920 dolaylarında Rusya'da doğdu, Columbia Üniversitesi'nde kimya doktorası yaptı (1948) ve 1949'dan itibaren Boston Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde biyokimya alanında çalıştı; 6 Nisan 1992'de New York'ta öldü. 500'den fazla kitap yazdı ya da derledi. Gökteki Çakıl Taşı onun ilk romanıdır.

Kitabın yayın öyküsü ilginçtir. Asimov onu 1947 yazında, Startling Stories dergisi için "Grow Old with Me" (Benimle yaşlan) adıyla yazdı; adı, Robert Browning'in Rabbi ben Ezra şiirinden alınmıştı. Dergi editörü Sam Merwin Jr. 40.000 sözcüklük bir kısa roman istemişti, ancak metin dergiye "fazla bilimsel, az maceralı" bulunduğu için reddedildi; John W. Campbell de yayımlamadı. 1949'da Doubleday editörü Walter I. Bradbury, Frederik Pohl'un önerisiyle metni kabul etti; ancak uzunluğu 70.000 sözcüğe çıkarılacak ve başlık bilimkurguya daha uygun bir adla değiştirilecekti. Özgün kısa sürüm 1986'da The Alternate Asimovs kitabında yayımlandı. Yani okuduğumuz roman, kısalığı yüzünden reddedilmiş bir metnin ikinci yaşamıdır.

Kitaptaki bilim

Radyoaktif bir Dünya mümkün mü?

Romanın bilimsel çekirdeği radyasyonun uzun vadeli etkisidir. Asimov'un yazdığı çağda atom bombası çok yeni bir olguydu ve radyoaktif serpintinin bir gezegeni kalıcı olarak değiştirebileceği korkusu gerçek bir kaygıydı. Gerçek dünyada böyle bir etkiye en yakın örnek, Çernobil Dışlama Bölgesi'dir: 2 Mayıs 1986'da ilan edilen bu bölge, başlangıçta santralin çevresinde 30 kilometre yarıçaplı bir alanı kapsıyordu ve bugün yaklaşık 2.600 km²'dir. İlginç olan şu ki, bölge insanlar için kapalı olduğu için kurt, yaban domuzu, geyik ve bizon gibi büyük memelilerin sayısı artmış ve alan Avrupa'nın en büyük doğa koruma alanlarından biri hâline gelmiştir. Radyasyon seviyesi düşmeye devam ediyor ve 2025 itibarıyla bazı alanlarda tarım yapılabilecek kadar düşük düzeylere inildiği belirtiliyor.

Kitapta Dünya'nın radyoaktifliği yaklaşık 50.000 yıl sonra bile sürer. Gerçek fizik açısından bu zor bir varsayımdır: fisyon ürünü sezyum-137'nin yarı ömrü yaklaşık 30 yıldır. 50.000 yıl, bu izotop için 1.600'den fazla yarı ömür demektir; yani bomba ya da reaktör kazasından kalan sezyum-137 miktarı pratikte sıfırlanır. 10 yarı ömürde, yani 300 yılda bile başlangıç miktarının yalnızca yaklaşık binde biri kalır. Romandaki kalıcı radyoaktif çevre bu yüzden bilimsel bir öngörüden çok kurgusal bir varsayımdır. Kitabın değeri bu bilimsel doğrulukta değil, radyasyonun toplumsal etkisini sorgulamasındadır.

Zaman yolculuğu ve zihin gücü

Schwartz'ın zamanda ileri fırlaması, romanda bir kazanın sonucu olarak verilir; kaza yalnızca bir başlangıç koşuludur ve kitabın ilgisi mekanizmada değil, sonuçtadır. Gerçek fizikte ileriye "gitmek" mümkündür: zaman genişlemesi sayesinde hızlı giden biri, durağan gözlemciye göre daha yavaş yaşlanır. Ama bir kazayla 50.000 yıl öteye fırlamak bu kapsama girmez; bu, kurgunun hakkıdır. Geçmişe gidiş ise çok daha tartışmalıdır; ayrıntı için zaman yolculuğu fiziği sayfasına bakabilirsiniz. Schwartz'ın zihin gücünü veren "synapsifier" de, ve onun sonucu olan telepati de bilimsel olarak gösterilmiş bir olgu değildir. Roman bu yönüyle bilim değil, bir benzetmedir.

Etkisi ve ödülleri

Eleştirmenler kitaba farklı yaklaştı. Anthony Boucher ile J. Francis McComas, ağır işlenişini ve rutin olay örgüsünü hayal kırıklığı olarak buldu. L. Sprague de Camp ise romanı "mükemmel" saydı ve kitap biçiminde bulunan "gerçekten olgun ve profesyonel işlerden biri" diye niteledi; özellikle grup önyargısının işlenişini övdü. Lester del Rey "birinci sınıf bir hikâye" dedi. Roman, çıktığı yıl Hugo ödülleri henüz verilmediği için aday olamadı; ama 2001'de verilen Retro Hugo'da 1950 yılının en iyi romanı dalında ikinci oldu ve birinciliği Robert A. Heinlein'ın Farmer in the Sky adlı romanına kaptırdı.

Uyarlamaları

Roman, 17 Haziran 1951'de NBC'nin Dimension X radyo programı için Ernest Kinoy tarafından uyarlandı. Yaklaşık 25 dakikalık bu çok kısa sürümde zaman yolculuğu kaldırıldı ve son değiştirildi. Bilinen bir sinema ya da dizi uyarlaması yoktur. Asimov evreninin ekrandaki uyarlaması için Vakıf (Foundation) dizisi sayfasına bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Kimlere uygun: Kısa, ahlaki sorular soran ve fazla teknik olmayan bir erken dönem Asimov'u okumak isteyenlere; önyargı ve savaş sonrası atom kaygısı temalarıyla ilgilenenlere.
• Nereden başlanmalı: Yayın sırasına göre Galaktik İmparatorluk serisinin ilk kitabıdır, yani buradan başlamak doğaldır. Ardından Toz Gibi Yıldızlar ve Uzay Akımları gelir. Evren içi sıra farklıdır ve kitap romanlar arasında bu sıranın üçüncüsüdür.
• Daha geniş bağ: Asimov'un ilk kitabını okuduktan sonra büyük resim için Vakıf ve Ben, Robot ile devam edebilirsiniz.
• Türkçe baskı: Türkçe baskıların adları kaynaklara göre değişmektedir; satın almadan önce özgün adı (Pebble in the Sky) ve yayınevini kontrol etmenizi öneririz.

Sonuç olarak Gökteki Çakıl Taşı, bir bilimkurgu yazarının ilk adımının nasıl atıldığını gösteren bir örnek ve aynı zamanda, bir gezegeni bir diğerine karşı çaresiz bırakabilen önyargının hikâyesidir.