Sonsuzluğun Sonu (Isaac Asimov): konusu, zaman paradoksu ve okuma rehberi

Sonsuzluğun Sonu (özgün adı The End of Eternity), Isaac Asimov'un Ağustos 1955'te Doubleday yayınevinden çıkan, 191 sayfalık bir zaman yolculuğu romanıdır. Hikâye, insanlık tarihini her yüzyılın dışında duran bir örgütün yönlendirdiği bir dünyada geçer. Örgüt acıyı azaltmak için tarihe küçük müdahaleler yapar; ama roman, bu kadar güvenli bir düzenin insanlığa neye mal olduğunu sorar. Kitap, Asimov'un Vakıf ve Robot serilerinin dışında kalan bağımsız romanlarından biridir.

Kitap ne anlatıyor?

Romanın dünyasında Ebediyet (Eternity) adlı bir kurum vardır. Bu kurum, zamanın akışının dışında bulunur ve üyeleri olan Ebediler, yüzyıllar boyunca ileri geri hareket edebilir. Ebediyet'in çalışma biçimi "Gerçeklik Değişimleri"dir: tarihte küçük bir olay değiştirilir, sonuçta insanlar daha az acı çeker. Kurum, bu müdahaleleri mümkün olan en küçük değişiklikle yapmaya özen gösterir; ama bu temkin, teknolojik ve sanatsal ilerlemeyi de bastırır.

Hikâyenin kahramanı, bu işi yürüten bir Teknisyen olan Andrew Harlan'dır. Harlan'ın görevi, tarihe müdahale edilecek noktayı belirlemek ve o müdahaleyi uygulamaktır. Günün birinde 482. yüzyılda görevliyken Noÿs Lambent adlı bir kadına âşık olur; bu aşk, onu hem kuruma hem kendi görevine karşı çıkmaya iter. Kitap, bir aşk hikâyesi ile bir zaman paradoksu bulmacasını iç içe örer.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Harlan, Noÿs'un yaşadığı gerçeklik değişikliğe uğrayacağı için onu kurtarmaya karar verir ve Ebediler'in yasasını çiğneyerek kadını zamandan çıkarıp Ebediyet'in içine saklar. Bu suç ağır bir cezayı gerektirirdi; ama ceza gelmez. Bu durum, Harlan'ın kurum içinde ayrı bir amaca hizmet ettiğini gösterir.

Üstleri, ona genç Brinsley Sheridan Cooper'ı yetiştirme görevi verir. Tarihe göre Cooper, 24. yüzyılın matematikçisi Vikkor Mallansohn olacak ve zaman alanını bulacaktır; Ebediyet de bu buluşun üstüne 27. yüzyılda kurulacaktır. Yani kurumun varlığı, kurumun kendi eğittiği bir adama dayanmaktadır; bu, nedeni ile sonucu birbirine dolanmış bir döngüdür. Harlan, Noÿs'u geri almak için üstlerine baskı yapar, ama onlar daha usta çıkar. Öfkeyle yaptığı bir müdahale, Cooper'ı 1932 dolaylarına gönderir ve her şey felakete gider gibi görünür.

Çözüm, 1932 tarihli bir dergi ilanında saklıdır: ilan, o yıl için bilinmesi imkânsız bir şeyi, atom patlamasını anımsatan bir görüntüyü taşır ve Cooper'ın bıraktığı bir işaret olduğu anlaşılır. Harlan, Cooper'ı geri almak üzere 1932'ye gider; orada Noÿs'un gerçek kimliğini öğrenir. Noÿs, zaman yolculuğunu çoktan çok daha ileri götürmüş Gizli Yüzyıllar'ın insanıdır. Onların bulgusuna göre, Ebediyet'in var olduğu her gerçeklikte insanlık güvenliği keşfe tercih eder, galaksiye yayılmaz, başka türler öne geçer ve insanlık sonunda yok olur. Noÿs'un görevi Ebediyet'in kurulmasını önlemekti.

Harlan, Ebediyet'in Ebedilere ve insanlığın geleceğine verdiği zararı tartar ve Noÿs'a dokunmamaya, böylece Ebediyet'in hiç var olmayacağı bir gerçekliğin yolunu açmaya karar verir. Gerçeklik değişir; roman, Ebediyet'in sonu ve "sonsuzluğun başlangıcı" duygusuyla kapanır.

Bu son, kitabın asıl sorusuna da yanıt verir. Ebediyet kendi kendini var eden bir döngüydü ve Harlan baştan beri bu döngünün içinde, planlanmış bir rol oynuyor gibiydi. Sonunda onun yaptığı seçim, döngüyü kasıtlı olarak kırmaktır; yani roman, tarihin önceden yazılmış olduğu fikrine karşı bireyin iradesini koyar. Aynı zamanda güvenlik uğruna riskten vazgeçen bir toplumun, geleceğini de kendi eliyle kısıtladığını söyler.

Isaac Asimov ve kitabın yazıldığı dönem

Asimov, 2 Ocak 1920 dolaylarında Rusya'da doğdu, Columbia Üniversitesi'nde kimya doktorası yaptı ve Boston Üniversitesi'nde biyokimya öğretti; 6 Nisan 1992'de öldü. 500'den fazla kitabı vardır. Sonsuzluğun Sonu, 1950'lerin ortasında, atom çağının ilk yıllarında yazıldı.

Roman fikri Aralık 1953'te doğdu. Asimov, 1932 tarihli bir Time dergisi sayısındaki bir fotoğrafı mantar biçimli bir patlama bulutu sandı; aslında bu Old Faithful gayzerinin fotoğrafıydı. Bu tesadüf onu zaman yolculuğunun sonuçlarını düşünmeye yöneltti. 7 Aralık 1953'te yazmaya başladı ve 6 Şubat 1954'te yaklaşık 25.000 sözcüklük bir öykü bitirdi. Bunu Galaxy dergisine verdi; editör Horace L. Gold birkaç gün içinde reddetti. Bunun üzerine Asimov metni roman boyuna genişletti, 17 Mart'ta Doubleday'in bilimkurgu editörü Walter I. Bradbury'ye sundu, 7 Nisan'da sözleşme imzalandı ve 13 Aralık 1954'te romanı teslim etti. Kitap Ağustos 1955'te çıktı. Roman dergide tefrika edilmedi; özgün kısa öykü sürümü 1986'da The Alternate Asimovs kitabında yayımlandı.

Kitaptaki bilim

Zaman yolculuğu fiziği ne diyor?

Romanın bilimsel merkezinde nedensel döngü (bootstrap paradoksu) vardır: bir olay, nesne ya da bilgi sonuçta kendisinin nedeni olur. Ebediyet'in kurulması, Harlan'ın Cooper'ı eğitmesine bağlıdır; bu eğitim de Ebediyet var olduğu için mümkündür. Fizikte bu tür döngüleri savunan ya da reddeden görüşler vardır. Igor Novikov'un öz-tutarlılık ilkesi, geçmişte yalnızca zaten olmuş olan şeylerin yapılabileceğini, olmamış bir şeyin yapılamayacağını söyler. Genel görelilik, kuramsal olarak "kapalı zaman benzeri eğrileri" içeren çözümlere izin verir; ama geriye zaman yolculuğunun mümkün olduğuna dair gözlemsel bir kanıt yoktur. Ayrıntılar için zaman yolculuğu fiziği sayfasına ve edebiyatın klasik zaman yolculuğu romanı için Zaman Makinesi sayfasına bakın.

Kitabın "gerçeklik değişimi" kavramı, tek bir zaman çizgisi varsayar: geçmiş değişince şimdiki zaman da yeniden yazılır. Başka bir zaman yolculuğu yaklaşımı olan çoklu dünyalar yorumunda ise zaman yolcusu kendi evrenine değil, başka bir evrene gider. Eleştirmen Lester del Rey 1972'de, paradoksun olanaklarını Asimov kadar sonuna kadar işleyen başka bir yazar bulunmadığını yazdı.

Galaksiyi insanlar mı dolduracak?

Roman bilimsel bir iddiadan çok bir düşünce deneyi sunar: güvenliği her şeyin önüne koyan bir uygarlık, galaksiye yayılma fırsatını kaçırır. Kitaptaki sonuç, galaksinin yalnızca insanlarca doldurulacağı yönündedir. Gerçekte ise Samanyolu'nda başka bir uygarlık bulunup bulunmadığını bilmiyoruz; bu soru Fermi paradoksu sayfasında ele alınır. Uzun yıldızlararası yolculuk fikri için nesil gemileri sayfasına da göz atabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Roman çıktığında New York Times eleştirmeni Villiers Gerson onu "her sayfasında gerilim olan" bir kitap olarak niteledi ve Asimov'un ünlü olay örgüsü dönüşlerini her bölümde bulduğunu yazdı. Kitap 1956 Hugo ödülünde en iyi roman dalında aday gösterildi, ama kazanamadı. Etkisi bilimkurgu yazarlarında görülür: John Crowley'in 1989 tarihli "Great Work of Time" novellasında, kendi kuruluşunu sağlamak için tarihi yönlendiren gizli bir zaman yolcuları topluluğu vardır. Poul Anderson'ın The Corridors of Time romanı da gelecek uygarlıkların zaman yolculuğuna erişimi kapatması fikrini işler. Charles Stross ise 2009 tarihli Palimpsest novellasını fiilen Sonsuzluğun Sonu'nu yeniden yazmak olarak tanımlamıştır.

Asimov sonradan romanı kendi evrenine bağladı: Vakıf'ın Sınırında (Foundation's Edge), Vakıf evrenindeki yalnız insanlardan oluşan galaksiyi Ebedilerin biçimlendirmiş olabileceğini ima etti; ancak iki eser arasında tutarsızlıklar bulunduğunu kendisi de kabul etti. Hangi sırayla okunacağı için Vakıf serisi okuma sırası sayfasına bakabilirsiniz.

Uyarlamaları

Roman, 1970'lerde Macar televizyonu için A halhatatlanság halála (Ölümsüzlüğün Ölümü) adıyla filme alındı. 1987'de Andrei Yermash'ın yönettiği bir Sovyet filmi de çekildi; bu film sonu 1980'lerin Münih'ine taşıyarak ve vurguyu değiştirerek özgün hikâyeden ayrılır. 2008'de New Regency'nin bir sinema uyarlaması için seçenek hakkı aldığı bildirilmiş, ancak film ortaya çıkmamıştır. Marvel'ın 2021 tarihli Loki dizisinde (yazarı Michael Waldron) zamanı denetleyen bürokratik bir kurum, tek bir zaman çizgisinin korunması ve paradoksal bir kuruluş gibi kitaba benzer fikirler bulunduğu sıkça dile getirilmiştir. Sitemizde Asimov evrenini ekrana taşıyan dizi için Vakıf (Foundation) sayfasına bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Kimlere uygun: Zaman yolculuğu paradokslarını seven, kısa ve sıkı kurulu bir roman arayan okurlara; Asimov'a ilk kez başlayanlara da uygundur, çünkü hiçbir önceki kitabı bilmeyi gerektirmez.
• Nereden başlanmalı: Doğrudan bu kitaptan. Bağımsız bir romandır ve Asimov'un robot ya da Vakıf serilerinin dışında okunabilir.
• Sonra ne okunur? Zaman yolculuğunun kökenleri için Zaman Makinesi; Asimov'un büyük evreni için Vakıf.
• Türkçe baskı: Türkçe baskıların adları kaynaklara göre değişmektedir; satın almadan önce özgün adı (The End of Eternity) ve yayınevini kontrol etmenizi öneririz.

Romanın kalıcı yanı, bir uygarlığın kendini korumak için riskten vazgeçmesinin bedelini sormasıdır. Zaman yolculuğu paradoksları bu soruyu taşıyan araçtır; asıl mesele, güvenlikle özgürlük arasındaki seçimdir.