The Forever War (Joe Haldeman): konusu, bilimi ve okuma rehberi

The Forever War (Türkçe baskıda Bitmeyen Savaş), Amerikalı yazar Joe Haldeman'ın 1974'te yayımlanan bilimkurgu romanıdır. İnsanlığın uzak yıldızlarda yabancı bir uygarlıkla yürüttüğü savaşı anlatır, ama asıl konusu savaşın kendisi değil, savaşan insanın zamanla ilişkisidir: askerler ışık hızına yakın hızlarla yolculuk ettikleri için cephede geçen birkaç yıl, Dünya'da on yıllara, sonra yüzyıllara dönüşür. Kitap Nebula (1975), Hugo ve Locus (1976) ödüllerinin üçünü birden kazandı ve bilimkurgunun savaş romanları içinde en çok anılan örneklerinden biri sayılır.

Kitap ne anlatıyor?

Romanın anlatıcısı ve merkezindeki kişi William Mandella, bir fizik öğrencisidir. Zekâ düzeyine göre seçilen genç bir grupla birlikte, Birleşmiş Milletler çatısı altında kurulmuş bir yıldızlar arası askerî güce alınır. Karşılarındaki düşman, Tauranlar adı verilen yabancı bir türdür. Eğitim, önce Dünya'da, sonra Güneş Sistemi'nin buz gibi dış kesiminde, ölümcül kazaların da yaşandığı sert bir düzende geçer.

Kitabı alışılmış uzay savaşı anlatılarından ayıran şey, kahramanlık vaat etmemesidir. Mandella'nın derdi zaferden çok sağ kalmak, daha doğrusu geri döndüğü yerde hâlâ bir yeri olup olmadığıdır. Her görev dönüşünde Dünya biraz daha tanınmaz hâle gelir: dil değişir, toplumsal düzen değişir, tanıdık kimse kalmaz. Haldeman'ın bu fikri nasıl işlediği, romanı bir "askerin eve dönüş" hikâyesine çevirir ve onu Vietnam sonrası dönemin kaygılarına doğrudan bağlar. Bu yönüyle kitap, Yıldız Gemisi Askerleri'ndeki savaş anlayışına bilinçli bir karşı duruş olarak okunur; Haldeman, Robert A. Heinlein'ın o romanındaki zanaat gücünü takdir ettiğini ama savaşı yücelttiğini düşündüğünü söylemiştir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Mandella, zorunlu çağrıyla alınan ve yüksek zekâ eşiğini geçen bir birliğin üyesidir. Eğitim önce Dünya'da, sonra Güneş Sistemi'nin dış kesimindeki bir üste, canlı silahlarla yapılan tatbikatlarda kayıplar verilerek sürer; daha ilk günlerden savaşın insanlara neye mal olacağı belli olur. Eğitimin ardından birlik, "çöküş noktaları" denen, uzayda anında sıçramayı mümkün kılan geçitler aracılığıyla ilk savaşına gönderilir. İlk çatışma, Epsilon Aurigae yakınlarında geçer ve Tauranlara karşı hiç de kahramanca olmayan, askerlerin eğitimle zihnine yerleştirilmiş komutlarla yürütülen, karşılık görmeyen bir kıyıma dönüşür. Mandella için bu yolculuk yaklaşık iki yıl sürmüştür; Dünya'ya döndüğünde ise 1997'de ayrıldığı gezegende 27 yıl geçmiş, takvim 2024'ü göstermektedir.

Dünya'ya dönüş, kitabın ikinci büyük sınavıdır. Aşırı nüfus ve toplumsal gerilimler karşısında toplum, eşcinselliği teşvik eden bir düzene geçmiştir; işsizlik ve silah bolluğu sokakları tehlikeli kılar. Mandella ve sevgilisi Marygay Potter bu dünyaya ait olmadıklarını anlar ve yeniden orduya yazılır. Sonraki yıllarda her görev onları daha ileri bir geleceğe fırlatır; Mandella öznel zamanla toplam dört yıl hizmet eder, insanlık ise yüzyıllar geçirir. Rütbesini yetenekten çok kıdemden kazanır, Potter'dan ise ayrı görevlere atandıkları için kopar; zaman farkı yüzünden bir daha buluşamayacakları ihtimali belirir.

Son savaş, uzak yıldızlarda, elektromanyetik ışımayı bastıran durağanlık alanlarının içinde, neredeyse ortaçağ silahlarıyla verilir. Zafer sahnesi yoktur; çatışma daha çok bir yorgunluğun ve anlamsızlığın sonu gibi gelir. Bu arada insanlık kendini klonlayarak tek bir kolektif türe, kitabın deyişiyle "İnsan"a dönüşmüştür. Savaşın aslında bir yanlış anlamadan çıktığı anlaşılır: koloni gemilerinin kayıpları kazalardı, ama savaş isteyen Dünya'daki çıkar çevreleri bunu düşmanlığa çevirmişti. İki klon toplum birbiriyle konuşabildiğinde, yaklaşık bin yıl süren çatışma sona erer. Kitabın kapanışında İnsan, eski tip insanlardan oluşan yedek koloniler kurar; Mandella, Potter'la bu kolonilerden birinde buluşur ve çiftin çocuğunun doğumu, 3143 yılından bir haberle duyurulur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Joe Haldeman 9 Haziran 1943'te Oklahoma City'de doğdu. 1967'de Maryland Üniversitesi'nden fizik ve astronomi lisansı alır almaz askere çağrıldı; Vietnam'da istihkâm eri olarak görev yaptı, savaşta yaralandı ve Purple Heart madalyası aldı. İlk romanı War Year (1972), Vietnam'dan evine yazdığı mektuplara dayanır. The Forever War ise Iowa Yazarlar Atölyesi'ndeki yüksek lisans (MFA) tezi olarak doğdu; kitap önce Analog dergisinde tefrika edildi, sonra 1974'te St. Martin's Press'ten 236 sayfalık ilk baskısıyla çıktı. Haldeman 1983'ten 2014'e kadar MIT'de yazarlık dersi verdi, 2009'da SFWA'nın 27. Büyük Ustası seçildi ve 2012'de Bilimkurgu Şöhretler Salonu'na alındı.

Kitaptaki benzerlikler dikkat çekicidir: Mandella da Haldeman gibi bir fizik öğrencisidir ve Marygay Potter'ın adı, yazarın 1965'te evlendiği Mary Gay Potter'ı çağrıştırır. Dünya'ya dönen askerin toplumdan kopukluğu, Vietnam gazilerinin karşılaştığı yabancılaşmanın bilimkurgu diliyle anlatılmasıdır.

Metin üzerine bir not da gerekir: 1991'den önceki baskılar, "You Can Never Go Back" bölümünü içermeyen kısaltılmış bir metne dayanıyordu; bölüm 1991 baskısında geri eklendi, 1997'de Avon'un çıkardığı baskı ise tam ve kesin metin kabul edilir. Orijinal dilde okuyacaksanız bu baskıyı tercih edin.

Kitaptaki bilim

Romanın bilimsel omurgası zaman genişlemesidir. Özel görelilik, hareket eden bir saatin duran bir gözlemciye göre yavaş işlediğini söyler; fark, Lorentz çarpanı denen ve hız ışık hızına yaklaştıkça hızla büyüyen bir katsayıyla ölçülür. Bu etki kuramsal bir merak değil, doğrudan ölçülmüş bir olgudur. Işık hızının yüzde 98'i kadar hızla giden müonların ömrü, durgun müonlarınkinden yaklaşık beş kat uzun çıkar. Hafele-Keating deneyinde (1971) uçaklarla taşınan atom saatleri, yer saatlerinden nanosaniye düzeyinde saptı. Uluslararası Uzay İstasyonu'nda altı ay kalan bir astronot ise Dünya'dakilere göre yalnızca yaklaşık beş milisaniye "genç" kalır. Yani Haldeman'ın yasası doğrudur; yalnızca insan ölçeğinde fark yaratması için çok yüksek hızlar gerekir.

Kitabın rakamlarına basit bir hesapla bakmak mümkün: öznel iki yıl karşılığında Dünya'da 27 yılın geçmesi, kabaca 13 katlık bir zaman farkı demektir; bu da ışık hızının yaklaşık yüzde 99,7'sine denk gelir. Gerçekte ivmelenme ve yavaşlama dönemleri hesabı karmaştırır, o yüzden bu yalnızca bir büyüklük sırası kestirimidir. Asıl sorun başka yerdedir: böyle hızlara çıkacak bir gemi için gereken enerji çok büyüktür; bugünkü itki teknolojileriyle bu hızlara yaklaşmak mümkün değildir.

Romandaki "çöküş noktaları" ise kurmacadır. Kitapta kara delik benzeri nesneler, yıldızlar arasında anlık geçit işlevi görür. Gerçekte kara delikler yıldızlar arası geçit olarak kullanılabilecek nesneler değildir; solucan deliği (Einstein-Rosen köprüsü) kavramı ise henüz gözlemle desteklenmemiş kuramsal bir olasılıktır. Haldeman bu kısayolu hikâyenin işleyişi için kullanır; bilimsel iddiası, geçitlerde değil, relativistik yolculuğun toplumsal sonuçlarındadır.

Savaşın yapıldığı yerlerden biri gerçek bir gök cismidir: Epsilon Aurigae, Arabacı (Auriga) takımyıldızında, yaklaşık 3.300 ışık yılı uzaklıkta bir çift yıldızdır. Parlak bir F0 tayf türünde süperdev ile onu yaklaşık 27 yılda bir örten, yoğun bir toz diskiyle çevrili gizemli bir eşten oluşur. Son tutulması 2009-2011 arasında gözlendi.

Etkisi ve ödülleri

Kitap Nebula Ödülü'nü (1975), Hugo Ödülü'nü ve Locus Ödülü'nü (ikisi de 1976, "En İyi Roman" dalında) kazandı. 1999'da başlayan SF Masterworks serisinin ilk kitabı olarak seçilmesi, klasik statüsünü gösterir. Heinlein'ın Nebula'dan sonra Haldeman'ı kutladığı ve kitabı çok beğendiği aktarılır. Roman, askerî bilimkurgunun "yüceltme" geleneğine karşı çıkan, savaşın insanı yabancılaştıran yüzünü işleyen bir yaklaşımın örneği olarak sonraki yazarlara yol gösterdi; zaman genişlemesini bir olay örgüsü aracından toplumsal temaya taşıyan en bilinen örneklerden biridir. Sitemizdeki Interstellar'daki zaman yavaşlaması yazısı, benzer bir etkinin bir kara delik yakınında nasıl işleyebileceğini anlatır.

Uyarlamaları

Hikâye 1983'te Stuart Gordon'un yönetimiyle Chicago'daki Organic Theater Company'de sahneye uyarlandı; aynı yıl Mayfair Games bir masa oyunu çıkardı. Belçikalı çizer Marvano, romanı sadık bir çizgi roman üçlemesine dönüştürdü. Sinema ise yıllardır kitabın peşinde: Richard Edlund hakları 1988'de seçeneklemiş, 1994'te satın almıştı; Ridley Scott 2008'de projeye girdi, 2015'te Warner Bros. hakları alıp senarist Jon Spaihts ve oyuncu Channing Tatum'la çalışacağını duyurdu. Bilinen kayıtlarda tamamlanmış bir uzun metrajlı film yer almıyor.

Devam kitapları ve okuma sırası

• The Forever War (1974): ana roman, tek başına okunabilir.
• Forever Peace (1997): temaca ilişkili ikinci roman; Türkçede Bitmeyen Barış adıyla çıktı.
• Forever Free (1999): ana romanın doğrudan devamı.
• A Separate War (1999): ana romanın bitişiyle eş zamanlı geçen novella.

Karakterleri

• Marygay Potter kimdir? The Forever War'ın zamanla ayrılan kahramanı
• William Mandella kimdir? The Forever War'un zaman yolcusu askeri

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap yaklaşık 240 sayfalık kısa bir roman ve akıcı bir dile sahip; ağır teknik terim beklemeyin, fizik arka planda kalır. Askerî bilimkurguyu, savaş karşıtı edebiyatı ya da göreliliğin insan hayatına etkisini merak edenlere uygundur. Yıldız Gemisi Askerleri'ni okuduysanız bu kitabı hemen ardından ele almak, iki yaklaşım arasındaki tartışmayı görmek için verimli bir sıradır. Tek kitapla yetinmek isteyen için The Forever War tamdır; devam romanları isteğe bağlıdır. Türkçede Bitmeyen Savaş adıyla İthaki Yayınları'nın Bilimkurgu Klasikleri dizisinden çıkmıştır.