Joe Haldeman

Joe Haldeman kimdir?

Joe Haldeman (Joe William Haldeman, d. 9 Haziran 1943), Amerikalı bilimkurgu yazarı ve 1983-2014 yılları arasında Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde (MIT) yazarlık dersleri vermiş bir öğretim üyesidir. En çok, Vietnam Savaşı'nda muharip asker olarak yaşadıklarından beslenen 1974 tarihli The Forever War (Türkçede Bitmeyen Savaş) romanıyla tanınır. Bu kitap, ışık hızına yakın yolculuğun yarattığı zaman genişlemesini bir askerin yalnızlığına dönüştürür ve askerî bilimkurgunun en çok başvurulan eserlerinden biri sayılır. Haldeman, Hugo ve Nebula ödüllerini birden çok kez kazanmış, Amerika Bilimkurgu ve Fantastik Yazarları Derneği'nin (SFWA) Grand Master unvanını almış ve 2012'de Bilimkurgu Onur Listesi'ne (Science Fiction Hall of Fame) girmiştir.

Hayatı

Haldeman, Oklahoma City'de doğdu. Babası Jack Carroll Haldeman, ABD Halk Sağlığı Hizmeti'nde kariyer subayıydı; bu yüzden çocukluğu Porto Riko, New Orleans, Washington, Bethesda ve Alaska'nın Anchorage kenti arasında taşınarak geçti. Sürekli okul değiştirmek, onu defalarca "yeni gelen çocuk" konumuna soktu.

1965'te Mary Gay Potter ile evlendi; eşi bilimkurgu çevrelerinde Gay Haldeman olarak tanınır. 1967'de Maryland Üniversitesi'nden fizik ve astronomi alanında lisans derecesi aldı ve hemen ardından ABD Ordusu'na askere alındı. Vietnam'da istihkâm askeri olarak görev yaptı, çatışmada yaralandı ve Mor Kalp (Purple Heart) nişanı aldı. Döndükten sonra sivil hayata uyum sağlamakta zorlandı; bu deneyim, yazarlığının ana damarlarından biri oldu.

1975'te Iowa Üniversitesi'nin ünlü yazarlık atölyesi Iowa Writers' Workshop'tan yaratıcı yazarlık alanında yüksek lisans (MFA) derecesi aldı. Hayatını Florida'nın Gainesville kenti ile Massachusetts'in Cambridge kenti arasında geçirdi. 1983'ten emekli olduğu 2014'e kadar MIT'de yarı zamanlı yazarlık profesörü olarak çalıştı; 2007 tarihli The Accidental Time Machine romanını da MIT'de geçirdi. Haldeman aynı zamanda resim yapar ve şiir yazar.

İlk adımlar

Haldeman ilk iki bilimkurgu öyküsünü 1967'de, üniversitedeki bir yaratıcı yazarlık dersi için yazdı. Bunlardan "Out of Phase" Eylül 1969'da Galaxy dergisinde yayımlandı. Diğeri sözcük başına bir sent ödeyen Amazing Stories'e satıldı; yıllar sonra bu öykü The Twilight Zone dizisine uyarlandı ve yazar, uyarlamadan ilk satıştan çok daha fazla para kazandığını esprili bir dille anlatmıştır.

İlk kitabı, Mayıs 1972'de Holt, Rinehart and Winston tarafından yayımlanan 122 sayfalık War Year oldu. Vietnam'dan ailesine yazdığı mektuplara dayanan bu roman bilimkurgu değil, gerçekçi bir savaş anlatısıydı ve satışında yazar Ben Bova'nın yardımı oldu.

Bitmeyen Savaş: zaman genişlemesiyle yazılmış bir savaş romanı

Haldeman'ın ikinci romanı The Forever War (St. Martin's Press, 1974), aslında Iowa'daki yüksek lisans tezi olarak yazıldı ve kitaplaşmadan önce Analog dergisinde tefrika edildi. Roman, insanlığın Tauranlar adlı bir uzaylı türle girdiği yıldızlararası savaşı, fizik öğrencisiyken askere alınan William Mandella'nın gözünden anlatır. Askerler önce Dünya'da, sonra Plüton'un ötesindeki Charon adlı bir gök cisminde ağır koşullarda eğitilir; ardından "kolapsar" adı verilen ve gemilerin binlerce ışık yılını bir anda aşmasını sağlayan noktalar üzerinden cepheye gönderilir.

Kitabın asıl buluşu, kolapsarlara gidip gelirken ışık hızına yakın hızlarda yol almanın sonuçlarıdır. Özel görelilik kuramına göre çok hızlı hareket eden bir gözlemci için zaman, yerinde duran gözlemciye göre daha yavaş akar; buna zaman genişlemesi denir. Romanda 1997'de başlayan ilk sefer askerler için yalnızca iki yıl sürer, ama Dünya'ya döndüklerinde takvim 2024'ü gösterir. Mandella kendi ömründen birkaç yıl harcarken insanlık yüzyıllar boyunca değişir; dili, gelenekleri ve toplum yapısı tanınmaz hâle gelen bir dünyada eski askerler yabancıya dönüşür. Savaş bin yılı aşkın sürer ve sonunda bir yanlış anlamadan doğduğu ortaya çıkar.

Eleştirmenler romanı, Vietnam deneyiminin bir uzay operası süzgecinden geçirilmiş anlatımı olarak okur. Kahramanın soyadı Mandella yazarın soyadını çağrıştırır, kahramanın sevgilisi Marygay Potter'ın adı da Haldeman'ın eşinin kızlık adıyla neredeyse aynıdır. Zaman genişlemesinin yarattığı kopukluk, Vietnam'dan dönen askerlerin kendi ülkelerinde yaşadığı yabancılaşmanın bir benzetmesine dönüşür. Kitap, Robert A. Heinlein'ın savaşı yücelttiğini düşündüğü Yıldız Gemisi Askerleri romanıyla sık sık karşılaştırılır. Haldeman, Heinlein'dan etkilendiğini ama onun savaş görüşüne katılmadığını söylemiş, buna karşın Heinlein'ın kendisine Nebula için yazdığı tebrik mektubunun ödülden daha anlamlı olduğunu belirtmiştir.

Roman 1975'te Nebula, 1976'da Hugo ve Locus ödüllerini kazandı. İlk baskılarda editör kısaltmasıyla çıkarılan bölümler 1991 ve 1997 baskılarında geri eklendi; yazar 1997 Avon baskısını "kesin metin" olarak tanımladı. 1999'da İngiliz SF Masterworks dizisinin ilk kitabı olarak yeniden basıldı. Romanın devamı niteliğindeki Forever Free 1999'da, Marygay Potter'ın ayrılık yıllarını anlatan "A Separate War" öyküsü de aynı yıl yayımlandı. Çizer Marvano (Mark van Oppen) romanı çizgi romana uyarladı; Stuart Gordon da 1983'te Chicago'da sahneye taşıdı.

Öteki uzay ve bilimkurgu eserleri

• Forever Peace (1997): Türkçeye Bitmeyen Barış adıyla çevrilen roman, Bitmeyen Savaş'la aynı evrende geçmez ama savaş temasını sürdürür. Hugo, Nebula ve John W. Campbell Memorial ödüllerini kazandı.
• Mindbridge (1976): Hugo adayı oldu ve yıllık Locus oylamasında ikinci sıraya yerleşti.
• Worlds üçlemesi (1981-1992): Worlds, Worlds Apart ve Worlds Enough and Time'dan oluşur.
• Uzay Yolu romanları: 1960'ların televizyon dizisine dayanan ilk özgün romanlardan ikisi olan Planet of Judgment (1977) ve World Without End (1979) onundur. Bu kitapların dizideki yeri için Uzay Yolu romanları okuma sırası sayfasına bakılabilir.
• Camouflage (2004): Nebula ve James Tiptree Jr. ödüllerini aldı.
• Marsbound üçlemesi (2008-2011): Mars'ı konu alan Marsbound önce Analog dergisinde tefrika edildi; dizi Starbound (2010) ve Earthbound (2011) ile tamamlandı.
• The Accidental Time Machine (2007): Nebula adayı oldu; zaman yolculuğu temasının klasik örnekleri için Zaman Makinesi sayfasına bakılabilir.

Haldeman 1975'te Robert Graham takma adıyla iki macera romanı da yayımladı ve 1990 yapımı düşük bütçeli bilimkurgu filmi Robot Jox'un senaryosunu yazdı. Filmin son hâlinden memnun olmadığını açıkça söylemiştir.

Bilimle ilişkisi

Haldeman'ı askerî bilimkurgu yazarlarının çoğundan ayıran, fizik ve astronomi eğitimidir. Bitmeyen Savaş'taki zaman farkları rastgele seçilmiş sayılar değil, özel göreliliğin öngördüğü etkinin anlatıya uygulanmasıdır: gemi ışık hızına ne kadar yaklaşırsa geride kalanlar için geçen süre o kadar uzar. Bu etki gerçek dünyada da ölçülür; örneğin yörüngedeki uyduların saatleri, hem hızlarından hem de Dünya'nın kütleçekiminden kaynaklanan göreli etkiler hesaba katılarak düzeltilir. Romandaki "kolapsar" ise adını çökmüş yıldızlardan alan kurgusal bir geçit fikridir; bugün bilinen fizikte böyle bir kestirme yol kanıtlanmış değildir. Haldeman'ın kitabı, ışıktan hızlı yolculuğu kurgunun gereği olarak kabul edip asıl ağırlığı ışık hızına yaklaşmanın gerçek bedeline vermesiyle "sert" bilimkurgu ile insan dramını birleştirir.

Ödülleri

• Hugo Ödülü: The Forever War (roman, 1976), "Tricentennial" (öykü, 1977), The Hemingway Hoax (uzun öykü, 1991), "None So Blind" (öykü, 1995), Forever Peace (roman, 1998).
• Nebula Ödülü: The Forever War (1975), The Hemingway Hoax (1990), "Graves" (1993), Forever Peace (1998), Camouflage (2004).
• Locus Ödülü: The Forever War (1976), "None So Blind" öyküsü (1995) ve None So Blind derlemesi (1997).
• Diğer: John W. Campbell Memorial Ödülü (Forever Peace, 1998), Dünya Fantastik Ödülü ("Graves", 1993), James Tiptree Jr. Ödülü (Camouflage), üç Rhysling şiir ödülü, Inkpot Ödülü (1991).
• Kariyer onurları: SFWA, 2009'da onu 27. Grand Master seçti; Damon Knight Memorial Grand Master ödülünü 2010'daki Nebula haftasonunda aldı. Haziran 2012'de Bilimkurgu Onur Listesi'ne girdi. SFWA'nın ömür boyu üyesi ve eski başkanıdır.

Kitapları

• The Forever War (Joe Haldeman): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1974)

Etkisi

Bitmeyen Savaş, savaşı kahramanlık sahnesi olarak değil, insanı zamanından ve toplumundan koparan anlamsız bir makine olarak gösteren bilimkurgunun öncü örneklerinden biri oldu. "Bitmeyen savaş" (forever war) ifadesi de ilk kez bu kitapta kullanıldı. Kitabın sonraki baskılarına John Scalzi'nin önsöz yazması, yeni kuşak askerî bilimkurgu yazarlarının Haldeman'ı nasıl bir başvuru noktası olarak gördüğünü de gösterir. Görelilik kuramını bir dekor olarak değil, hikâyenin duygusal çekirdeği olarak kullanması kitabın en çok anılan yanıdır. Haldeman ayrıca MIT'de otuz yılı aşkın süre yazarlık öğreterek bilim ve mühendislik öğrencilerinin anlatı becerisine katkıda bulundu.