Extraterrestrial Civilizations (Isaac Asimov): özeti, bilimi ve okuma rehberi

Extraterrestrial Civilizations (Dünya Dışı Uygarlıklar), Isaac Asimov'un 1979'da New York'ta Crown yayınevinden çıkan popüler bilim kitabıdır. Kitap tek bir soruya cevap arar: Samanyolu galaksisinde şu anda kaç teknolojik uygarlık olabilir? Asimov bu soruyu bir tahminle değil, adım adım daralan bir hesapla yanıtlar. Galaksideki yıldız sayısından yola çıkar, yaşam için gereken koşulları sırayla sayar ve her koşulda geriye kalan yıldızları eler. Vardığı sonuç, galakside şu anda teknolojik bir uygarlığa ev sahipliği yapan yaklaşık 530.000 gezegendir. Kitabın Türkçe bir baskısını güvenilir bir kaynakta doğrulayamadık; bu yüzden Türkçe ad vermiyoruz. Yukarıdaki "Dünya Dışı Uygarlıklar" yalnızca bizim çevirimizdir.

Kitap ne anlatıyor?

Dünya dışı zekâ konusunda iki uç tutum vardır. Biri evrenin uygarlıklarla dolu olduğunu, öteki insanlığın evrende tek olduğunu söyler. Asimov ikisine de kendiliğinden teslim olmaz. Yaşamın ortaya çıkması için neyin gerektiğini Dünya örneğinden çıkarır ve bu koşulların galakside kaç yerde bir arada bulunabileceğini sorar. Yöntemi, büyük soruyu küçük, tartışılabilir parçalara ayırmaktır: gezegeni olan bir yıldız, uygun sıcaklıkta bir gezegen, atmosferini tutabilecek kadar çekimi olan bir dünya, orada yaşamın doğması, yaşamın zekâya ve zekânın teknolojiye ulaşması.

Kitabın temel varsayımı "Dünya benzeri dünya" fikridir. Asimov, yaşamın bize tanıdık koşullarda, yani uygun sıcaklık ve yeterli yerçekimiyle atmosferini koruyabilen bir gezegende ortaya çıkacağını varsayar. Bu, bilim insanlarının bugün de kullandığı ihtiyatlı bir başlangıç noktasıdır. Başka türlü yaşamı düşünmek mümkündür, ama elimizde yalnızca bir örnek, yani Dünya vardır. Kitap bu yüzden bir kehanet gibi değil, "ne kadar emin olabiliriz?" sorusunu sıralı biçimde yanıtlayan bir alıştırma gibi okunur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir bilim kitabı olduğu için özet, olay örgüsü yerine ana fikirlerin sırasıyla verilmiştir. Ara adımlardaki tek tek rakamları burada vermiyoruz; yalnızca başlangıç ve bitiş değerlerini güvenilir kaynaklarda doğrulayabildik.

• Başlangıç sayısı: Asimov hesaba, Samanyolu'ndaki yaklaşık 300 milyar yıldızla başlar. Bugünkü tahminler (100-400 milyar yıldız) bu değerin içinde kalır.
• İlk eleme: Gezegen sistemi olmayan yıldızlar çıkarılır ve sayı 280 milyara iner. Yani Asimov, gezegenlerin yıldızlar arasında yaygın olduğunu varsayar.
• Koşulların sırayla uygulanması: Geriye kalan yıldızlara, yaşam için gereken ölçütler tek tek uygulanır; her ölçüt bir önceki adımdan kalanı küçültür. Uygun sıcaklık ve atmosferi tutabilecek yerçekimi kitabın Dünya benzeri dünya tanımının parçalarıdır. Yıldızın türü ve gezegenin yıldıza uzaklığı gibi ölçütler de bu tür hesapların olağan basamaklarıdır.
• Yaşamdan teknolojiye: Uygun bir gezegende yaşamın doğması, zeki türlerin ortaya çıkması ve bu türün teknolojik bir uygarlık kurması, Drake denklemindeki "yaşam, zekâ ve haberleşme" çarpanlarına karşılık gelen basamaklardır.
• Sonuç: Şu anda teknolojik uygarlık barındıran gezegen sayısı yaklaşık 530.000 çıkar. Bu sayıyı, çapı yaklaşık 87.000 ışık yılı olan bir galaksiyle birlikte düşünmek gerekir: Uygarlıklar çoksa bile birbirlerinden çok uzaktırlar.
• Hesabın mantığı: Her basamak bir orandır ve oranlar art arda çarpılır. Bu yüzden tek bir iyimser ya da kötümser varsayım bütün sonucu on kat, yüz kat oynatabilir. Asimov'un yaptığı, bu çarpımı gizlemek yerine okurun gözü önüne sermektir.
• Belirsizliğin yeri: İlk basamaklar astronomik gözlemle belirlenebilir: kaç yıldız var, kaçının gezegeni var, hangi gezegenler uygun sıcaklıkta. Son basamaklar ise biyolojinin ve toplumun alanına girer ve bu konuda elimizde yalnızca Dünya'nın tarihi vardır. Kitabın sonucu bu yüzden bir ölçüm değil, açıkça işaretlenmiş varsayımlardan çıkan bir tahmindir.
• Kitabın tavrı: Hesap, rakamlarla değil yöntemle ikna etmeye çalışır. Her adımın bir varsayıma dayandığı açıktır ve okur, kendi varsayımlarını koyarak sonucu yeniden hesaplayabilir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Isaac Asimov 1920 doğumludur, 6 Nisan 1992'de New York'ta öldü. Kimya doktorasını 1948'de Columbia Üniversitesi'nde yaptı. Bilimkurgunun yanında bilim anlatımıyla da tanınır: Fantasy & Science Fiction dergisinde 399 aylık bilim yazısı yayımladı ve ilk Hugo Ödülü'nü 1963'te bu yazılarla aldı. Vakıf serisi ise 1966'da "tüm zamanların en iyi serisi" dalında Hugo'ya değer görüldü.

Kitabın yazıldığı 1979, dünya dışı zekâ konusunun bilim insanlarınca ciddiye alındığı bir dönemdi. Enrico Fermi 1950'de Los Alamos'ta bir öğle yemeğinde "peki herkes nerede?" diye sorarak bugün Fermi paradoksu denen çelişkiyi ortaya atmıştı. Frank Drake ise 1961'de Green Bank'ta düzenlenen ilk SETI toplantısında, adıyla anılan denklemi önermişti. NASA'nın bu alandaki çalışmalarına NASA'nın SETI raporu sayfamızdan bakabilirsiniz. Kitap, ilk ötegezegenlerin 1990'larda keşfedilmesinden yıllar önce yazıldı; yani gezegenlerin yaygın olduğu varsayımı o gün için henüz bir ölçüm değil, bir tahmindi.

Kitaptaki bilim ve bugünkü durum

Asimov'un hesabı Drake denklemiyle aynı mantıkta çalışır. Denklem yedi çarpandan oluşur: yıldız oluşum hızı, gezegenli yıldız oranı, yaşanabilir gezegen sayısı, yaşamın doğma oranı, zekânın gelişme oranı, haberleşebilen uygarlıkların oranı ve bir uygarlığın ömrü. Drake 1961'de koruyucu varsayımlarla galakside 1.000 ile 100 milyon arasında uygarlık bulmuştu. Asimov'un 530.000'i bu aralığın içindedir. Drake'in kendisi sonucu belirleyen asıl çarpanın uygarlığın ömrü olduğunu vurgulamıştı: Uygarlıklar kısa ömürlüyse sayı hızla düşer, uzun ömürlüyse artar.

Bugünkü bilgiler bu hesabın ilk basamaklarını sağlamlaştırdı:

• Gezegenler yaygın: NASA bugüne dek 6.000'den fazla ötegezegeni doğruladı. Mikromerceklenme çalışmaları, gezegenli yıldız oranının 1'e yaklaştığını, yani hemen her yıldızın gezegeni olduğunu gösteriyor. Kepler Uzay Teleskobu verilerine dayanan bir tahmine göre yaşanabilir bölgede yaklaşık 40 milyar Dünya boyutunda gezegen olabilir. Asimov'un "gezegenli yıldız çok" varsayımı bu yüzden bugün de geçerli.
• Yıldız sayısı: Samanyolu'nda 100-400 milyar yıldız olduğu tahmin ediliyor. Samanyolu sayfamızda galaksinin yapısını bulabilirsiniz.
• Son çarpanlar hâlâ bilinmiyor: Yaşamın doğma, zekânın gelişme ve teknolojinin ortaya çıkma olasılıkları için elimizde tek bir örnek var. 2016'da Adam Frank ve Woodruff Sullivan, Dünya'nın galakside teknolojik bir türe ev sahipliği yapan tek gezegen olabilmesi için, bir yaşanabilir gezegende teknolojik tür doğma olasılığının 1,7×10⁻¹¹'den küçük olması gerektiğini hesapladı. Bu bir kanıt değil, yalnızca bir sınırdır; ama "yalnızız" demek için olasılığın ne kadar küçük olması gerektiğini gösterir.

Fermi paradoksu ise hâlâ cevapsız: Bunca yıldız ve gezegen varken bir uygarlığın izine rastlanmadı. Önerilen cevaplar arasında karmaşık yaşamın çok nadir olması (Nadir Dünya), uygarlıkların kendi kendini yok etmesi ve sinyallerin yalnızca kısa süre yayılması sayılır. Robin Hanson'un 1996'da önerdiği "Büyük Filtre" fikri de, cansız maddeden ileri uygarlığa uzanan yolda olasılığı çok düşüren bir basamağın bulunması gerektiğini söyler. Bugüne kadar kimsenin doğrulanmış bir teknolojik iz bulamamış olması, Asimov'un 530.000'ini çürütmez ama yorumlamayı zorlaştırır: Sayı doğruysa bile, bu uygarlıklar çok uzakta ya da çok sessiz olabilir. Asimov'un kitabı bu tartışmaya iyimser uçtan katılır; ama bugünkü bilgiyle okunduğunda asıl değeri, hangi çarpanın nerede belirsiz olduğunu göstermesidir.

Etkisi ve ödülleri

Kitap Crown'dan çıktıktan sonra Ballantine, Pan, Mondadori gibi yayınevlerinin baskılarıyla İngilizce dışında Almanca, İtalyanca, Fransızca ve başka dillerde de yayımlandı. Open Library kayıtlarında bir Türkçe baskı da listeleniyor, ama ad ve yayınevini doğrulayamadığımız için bunu bilgi olarak vermiyoruz. Kitap için doğrulayabildiğimiz bir ödül kaydı yok. Aynı konuyu başka yaklaşımlarla ele alan kitaplar için Kozmos ve Temas sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Uyarlamalar

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok. Konuya sinemada en çok yaklaşan yapım, Carl Sagan'ın romanından uyarlanan Mesaj (Contact) filmidir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, lise düzeyinde bilgisi olan her meraklı için uygun. Matematik gerektirmez; çarpma ve bölme yeter. Dünya dışı yaşam konusuna ilk kez bakanlar için iyi bir giriş: Önce bu kitapla bir hesabın nasıl kurulduğunu görmek, ardından Drake denklemini ve Fermi paradoksunu okumak mantıklı bir sıradır. Kitabın 1979'da yazıldığını akılda tutun. Ötegezegen sayıları ve yaşanabilirlik tartışmaları o tarihten sonra çok değişti; bu yüzden kitabı güncel bir veri kaynağı olarak değil, bir düşünme yöntemi olarak okumak gerekir. İyi bir okuma biçimi, kitabı okurken her basamakta kendi tahmininizi yazmak ve sonunda Asimov'un 530.000'iyle karşılaştırmaktır; hangi varsayımınızın sonucu en çok değiştirdiğini hemen görürsünüz.

Asimov'un astronomi kitaplarında sıradaki durak olarak, yıldızların ölümünü ve kara delikleri anlatan The Collapsing Universe ile astronominin tarihini baştan anlatan The Universe: From Flat Earth to Quasar kitaplarını önerebiliriz. Asimov'un kendisini daha yakından tanımak için Isaac Asimov sayfamıza bakın.