Children of Memory (Adrian Tchaikovsky): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Adrian Tchaikovsky'nin Children of Memory romanı (kelime anlamıyla "Belleğin Çocukları"), yazarın Children of Time dizisinin üçüncü kitabı. Birleşik Krallık'ta 24 Kasım 2022'de, ABD'de 31 Ocak 2023'te yayımlandı ve yaklaşık 512 sayfa tutuyor. Dizinin önceki iki kitabı, Children of Time ve Children of Ruin, sırasıyla zekâsı yükseltilmiş zıplayan örümceklerin ve ahtapotların uygarlıklarını anlatmıştı. Bu kitap soruyu bir kez daha kaydırıyor: zekâ yalnızca canlı bedenlerde mi bulunur, yoksa bir makinenin, hatta bir simülasyonun içinde de doğabilir mi?

Hikâye Imir adlı bir gezegen etrafında kuruluyor. Uzak geçmişte bir nesil gemisi buraya ulaşmış, kolonistler gezegende kalıcı bir toplum kurmaya çalışmıştır. Bugünün zaman çizgisinde ise dizinin tanıdık yüzlerinden oluşan karma bir mürettebat gezegene gidiyor: örümcekler, bir ahtapot, insanlar ve bu kez ekibe katılan iki akıllı karga. Kitap, bu iki çizgiyi dönüşümlü anlatan, "gerçek nedir?" sorusunu da okurdan saklamayan bir roman.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman iki ayrı zamanda geçer. Geçmiş çizgisinde, ölmekte olan Dünya'dan yola çıkan Enkidu adlı bir nesil gemisi Imir gezegenine varır. Geminin kaptanı Heorest Holt, yüzeye bir mekik indirip gezegene temel bir biyosfer ekmeye girişir. Varış sırasında garip bir sinyal fark edilir, fakat mekik yere inince sinyal kaybolur. Sonraki kuşaklarda koloni tarıma dayalı sade bir topluma döner; yörüngede askıya alınmış hâlde bekleyen kolonistlerin bir kısmı ise geride kalır. Zamanla çevresel çöküş ve yabancı düşmanlığı koloninin dengesini bozar.

Bugünün çizgisinde Skipper adlı keşif gemisi Imir'e yaklaşır. Gemide dizinin önceki kitaplarından tanıdığımız Portia, Fabian ve Bianca adlı örümcek temsilcileri, ahtapot Paul, insan Jodry ve Avrana Kern bulunur. Mürettebata bu kitapta iki yeni üye katılmıştır: Gothi ve Gethli adlı, zekâsı yükseltilmiş kargalar. Kitap, onların bilişini üretici çekişmeli ağlara (GAN) benzeyen bir süreçle işleyen, insanınkinden de örümceğinkinden de farklı bir zihin olarak kurguluyor.

Ekip gezegende gizemli sinyalin kaynağını arar ve yüzeyin çok altında gömülü bir simülasyon motoru bulur. Bu motor, Imir kolonisini defalarca yeniden yaratıp çalıştırmıştır; yani geçmiş çizgisinde okuduklarımızın bir bölümü, motorun hesapladığı bir olasılıktır. Anlatının merkezindeki kişi, Holt soyundan gelen Liff adlı kız çocuğudur. Simülasyonun içinde olağandışı bir yere sahip olan Liff, motorun kaynaklarına erişebilir. Mürettebat da kendine hayati bir soru sorar: simüle edilmiş kolonistlere karşı etik bir sorumluluğumuz var mı?

Kitabın son bölümünde Liff'i simülasyondan çıkarmak için bir girişim yürütülür ve motorun kendisinin de bir tür bilince sahip olduğu anlaşılır. Sonunda Liff, motordan ayrılmak yerine ona bağlı kalmayı seçer. Roman, hikâyenin tek bir "kötü" ya da "doğru" tarafı olmadığını, bilinç tanımının çok katmanlı olduğunu gösteren bir kapanışla biter.

Yazar ve yazıldığı dönem

Adrian Tchaikovsky, asıl soyadıyla Czajkowski, Haziran 1972'de Lincolnshire'daki Woodhall Spa'da doğdu. Reading Üniversitesi'nde zooloji ve psikoloji okudu, sonra hukuk alanında çalıştı ve 2018'in sonunda tam zamanlı yazarlığa geçti. İlk romanı Empire in Black and Gold (2008), on beş yıllık reddedilmenin ardından yayımlandı; bu kitap onun Shadows of the Apt adlı fantastik serisini başlattı. Bilimkurgudaki çıkışı ise 2015'te yayımlanan Children of Time ile oldu; bu roman 2016 Arthur C. Clarke Ödülü'nü kazandı. Yazar hakkında daha fazlası Adrian Tchaikovsky sayfasında.

Children of Memory, 2022'de dizinin üçüncü halkası olarak çıktı. Yazarın zooloji ve psikoloji geçmişi bu seride hep belirleyici oldu: önce böcekler, sonra deniz canlıları, bu kitapta ise kuşlar ve makine zekâsı, bilinç sorusunu farklı bir "bedenden" yeniden soruyor. Kitaplar arasında yıllar var, ama anlatı kuşaklar ve türler arasında süren tek bir tartışma gibi okunuyor.

Kitaptaki bilim: karga zekâsı, GAN ve simüle edilmiş zihinler

Kargalar gerçekte ne kadar zeki?

Kitaptaki iki karga kurgusal olarak "yükseltilmiş", ama çıkış noktaları gerçek hayvanlar. Karga, kuzgun ve alakarga gibi kuşları kapsayan karagiller (Corvidae) ailesinin beyin-vücut kütlesi oranı, büyük maymunların ve balinagillerin düzeyinde, insandan yalnızca biraz düşük. Bu aile içinde en yüksek oran kuzgunlarda görülüyor. Yeni Kaledonya kargaları ağaç deliklerindeki larvaları çıkarmak için ince dal ve yapraklardan kanca biçiminde aletler yapıyor; parçaları birleştirip yeni, bileşik aletler üretebildikleri de gözlenmiş. Karagillerin bazı türleri yiyecek sakladıkları yerleri aylar sonra hatırlıyor. Kaliforniya çalı alakargaları ise yalnızca yiyeceği nereye sakladıklarını değil, ne kadar süre önce sakladıklarını da hatırlıyor; bu, bir zamanlar insana özgü sayılan "olay belleği"ne benzer bir yetenek olarak yorumlanıyor. Karagiller ayrıca yiyecek saklayan başka kuşları izleyip sahipleri uzaklaşınca o yiyeceği alabiliyor; kendi saklıklarını ise yalnızca daha önce başkasından çalmışlarsa yer değiştiriyor, ki bu başkasının zihnini hesaba katmaya işaret eden bir davranış olarak yorumlanıyor.

Bir not: 2008'de bir çalışma, saksağanların aynada kendilerini tanıyabildiğini öne sürdü, ancak sonraki araştırmalar bu bulguyu diğer karagil türlerinde yineleyemedi. Yani karga zekâsı gerçekten etkileyici, fakat "insan gibi" bilinç tartışması hâlâ açık.

Üretici çekişmeli ağ nedir?

Kitaptaki kargaların zihni, "üretici çekişmeli ağ" (GAN, generative adversarial network) mantığıyla çalışan bir süreç olarak betimleniyor. Gerçek GAN'lar, Ian Goodfellow ve ekibi tarafından Haziran 2014'te önerildi. İki yapay sinir ağı birbirine karşı oynuyor: biri sahte örnekler üretiyor (üretici), diğeri örneğin gerçek mi sahte mi olduğunu ayırt etmeye çalışıyor (ayırt edici). Üretici ayırt ediciyi kandırmaya çalışırken ikisi de gelişiyor. Gerçek bir karga beyni elbette bir GAN değildir; kitap bu fikri, yabancı bir bilişi anlatmak için bir benzetme olarak kullanıyor.

Bir zihni simüle etmek mümkün mü?

Kitabın merkezindeki simülasyon motoru, bir koloninin tamamını, içindeki bireylerin zihinleriyle birlikte yeniden üretiyor. Gerçek dünyada zihin yükleme (mind uploading) şimdilik neredeyse tamamen kuramsal. Kaynaklara göre bugüne dek yalnızca C. elegans solucanı, meyve sineği ve fare beyni gibi görece basit sinir sistemleri kısmen simüle edilebildi; insan beyninin yaklaşık 100 trilyon bağlantısını yakalayacak görüntüleme çözünürlüğü ve hesaplama gücü yok. Daha derin bir sorun ise felsefi: Bir sinir yapısının kusursuz bir kopyası bilinci de kopyalar mı, yoksa yalnızca onu taklit mi eder? Bu "bilincin zor problemi" bugün de çözülmüş değil. Children of Memory'nin etik sorusu tam bu belirsizliğe oturuyor: emin olamadığımız bir bilince nasıl davranmalıyız?

Kitabın kurduğu dünyada gezegeni yaşanabilir kılmak (terraforming), bir nesil gemisiyle yıldızlara çıkmak ve kolonistleri uzun süre askıya almak gibi klasik bilimkurgu fikirleri bir arada işliyor. Nesil gemisi fikrinin klasik bir örneği için sitemizdeki Orphans of the Sky sayfasına, gezegenlerin gerçek dünyada nasıl bulunduğu için ötegezegenler maddesine bakabilirsiniz. NASA'nın verilerine göre doğrulanmış ötegezegen sayısı bugün 6.000'i aşıyor; Imir gibi gezegenler artık yalnızca kurgunun konusu değil, gözlem programlarının gündeminde.

Etkisi ve ödülleri

Children of Time dizisi bir bütün olarak 2023 Hugo En İyi Seri Ödülü'nü kazandı. Kaynaklara göre Tchaikovsky bu ödülü, sonradan ortaya çıkan oylama tartışması nedeniyle sahiplenmediğini belirtti. Serinin ilk kitabı 2016 Arthur C. Clarke Ödülü'nü, ikinci kitabı Children of Ruin ise 2019 BSFA En İyi Roman Ödülü'nü aldı. Dizi 2017'de film uyarlaması için opsiyonlanmış olsa da bugüne kadar çekilmiş bir film ya da dizi kaynaklarda anılmıyor; sitemizde de ilgili bir sayfa yok.

Bu romanı değerli kılan şey, bilinç konusunu bir hayvan sınıfından makineye, oradan da simüle edilmiş insanlara taşıyıp yine aynı etik çıkışa varması. Dizinin "başka bir zihni anlamak" teması bu üçüncü kitapta en soyut hâline ulaşıyor: ilk kitapta iletişim kurmak, ikincisinde zekânın dağınık bir bedende nasıl işlediğini anlamak sorunken, burada bilincin bir hesaplamanın ürünü olup olamayacağı soruluyor. Bu yönüyle üçlü, uzaylı yaşam hakkında hayal kurmanın bir yolunu da gösteriyor: "başka" olanı insana benzeterek değil, kendi biyolojisi ve koşulları içinde düşünmek.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Children of Memory tek başına okunabilecek bir kitap değil: örümcek, ahtapot ve Avrana Kern gibi isimlerin geçmişini önceki kitaplar kuruyor. Önce Children of Time'ı, ardından Children of Ruin'i okuyun. Üçlünün kuramsal olarak en zor kitabı bu; ritmi öncekilerden yavaş, anlatı iki zaman çizgisine bölünmüş ve ilk bakışta dağınık görünebiliyor. Bilinç, yapay zekâ ve etik konularında düşünmeyi seven, "uzaylı" yerine "farklı zihin" fikrine ilgi duyan okur için ödüllü bir okuma. Dizinin dördüncü kitabı Children of Strife için kaynaklarda 2026 yayın yılı veriliyor; yayın durumunu yayıncının sayfasından kontrol etmenizi öneririz. Dizinin tamamı için Children of Time serisi okuma sırası sayfasına bakın.