Children of Ruin (Adrian Tchaikovsky): konusu, ahtapot zekâsı ve okuma rehberi

Children of Ruin ne anlatıyor?

Children of Ruin, Adrian Tchaikovsky'nin Children of Time serisinin ikinci kitabı; 2019'da Tor UK tarafından yayımlandı. İlk kitap zıplayan örümceklerin uygarlığını anlatıyordu, bu kitap ise bakışı başka bir omurgasız grubuna, ahtapotlara çeviriyor. Hikâye iki gezegenli bir yıldız sisteminde başlıyor; terraforming (bir gezegeni yaşanabilir hâle getirme) çalışmaları, yaşamın bulunmasıyla durma noktasına geliyor ve bu karar binlerce yıl sürecek bir zincirin ilk halkası oluyor.

Bu kitabın sorusu, bir önceki kitabın sorusuna paralel ama farklı: örümcekler için "başka bir zekâyı anlamak" bir iletişim sorunuydu, ahtapotlar için ise zekânın kendisinin ne olduğu sorusu. Çünkü bir ahtapotun sinir sistemi bedenine dağılmış durumda ve bu, kitaptaki türlerin birbirini anlamasını güçleştiriyor. Kitap ayrıca bilinç, bellek ve "kimin kim olduğu" konularını, insan olmayan bir bakıştan yeniden sorguluyor.

Anlatıda tek bir ana karakter yok; olaylar farklı türlerin ve farklı dönemlerin bakışından aktarılıyor. Bu yüzden kitap bir aksiyon romanından çok, tek bir yaşam sorusunun farklı katmanlarda sınandığı bir romandır. Eleştirmenler de bu yönünü hem övdü hem de ilk kitaba benzer bir kurguyla ilerlediği için eleştirdi.

İlk kitabı okumadan bu kitaba başlamamanızı öneririz: roman, Children of Time'ın olaylarını bilindiği varsayar ve o kitabın sonunu ele verir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Çok uzak bir gelecekte insanlık yıldızlara yayılmış ve gezegenleri Dünya'ya benzetme çabasını sürdürmektedir. Bir yıldız sisteminde yaşanabilir olabilecek iki gezegen bulunur: Nod ve Damascus. Nod'da yabancı yaşam bulununca, o gezegenin terraform planları durdurulur; terraformer Disra Senkovi de ilgisini Damascus'a çevirir. Aynı dönemde Dünya'da bilim yanlıları ile karşıtları arasındaki çatışmalar şiddetlenir; sonuçta Dünya'nın büyük kısmı yaşanmaz hâle gelir ve yıldızlardaki terraform ekipleri kendi hâllerine bırakılır.

Senkovi, Damascus'un okyanuslarını kendi işçi gücüyle hazırlamak ister ve bir nanovirüsle zekâsı yükseltilmiş ahtapotları denize bırakır. Bu arada Nod'da çalışan ekip, bellekleri emen ve öğrenen mikroskobik bir parazit keşfeder. Parazit, konaklarını kendi anlayışıyla "kurtardığına" inanır ve sürekli keşfi amaçlar. Nod ekibini enfekte ettikten sonra bir mekik ile Damascus'a yönelir. Senkovi tehlikeyi fark eder, mekiği düşürür ve deniz tabanına gömerek parazitin içeride kalmasını sağlar. Senkovi olağanüstü uzun bir ömür sürerek ahtapotlarının gelişmiş bir uygarlığa dönüşmesini izler ve ölmeden önce çarpma noktasını tehlike uyarılarıyla işaretler.

Binlerce yıl sonra, ilk kitaptaki örümcek uygarlığı (Portiidler), insanlar ve Avrana Kern'in aktarılmış bir yapay zekâ sürümü bir keşif seferi kurup bir ahtapot radyo sinyalinin peşinden Damascus'a gider. Ama gezegende nüfus artmış ve bir ahtapot, mekiğin düştüğü noktayı bozarak parazitin serbest kalmasına yol açmıştır; parazit Damascus'taki yaşamı yok eder. Sefer, merkezi olmayan ahtapot zekâsıyla iletişim kurmakta zorlanır. Keşif gemisi Nod'a düşer ve parazit, Portiidlerle anlaşmaya yarayan bir implant taşıyan insan Meshner'i enfekte eder. Kern'in yapay zekâsı bu implant üzerinden paraziti, her şeyi tek bir bütüne indirgemenin sonunda keşfetme imkânını yok edeceğine ikna eder. Parazit ateşkesi kabul eder. Roman, insanların, Portiidlerin, ahtapotların ve parazitin, ışıktan hızlı yolculuk teknolojisiyle birlikte keşfe çıktığı çok türlü bir ittifakla biter.

Yazar ve yazıldığı dönem

Adrian Tchaikovsky, Haziran 1972'de Lincolnshire'daki Woodhall Spa'da doğdu; Reading Üniversitesi'nde zooloji ve psikoloji okudu, sonra hukuk alanında çalıştı ve 2018'in sonunda tam zamanlı yazarlığa geçti. Fantastik serisi Shadows of the Apt'tan sonra Children of Time ile bilimkurguda geniş bir okur kitlesine ulaştı. Children of Ruin, Tchaikovsky'nin yazarlığı meslek olarak benimsediği döneme yakın, 2019'da yayımlandı. Kitap yaklaşık 597 sayfadır.

Yazarın zoolojiye ve doğa tarihine duyduğu ilgi bu kitapta ahtapotlar üzerinden öne çıkıyor. Tchaikovsky'nin genel yaklaşımı, kurgusal bir türü insan modeline uydurmak yerine o türün biyolojisinden yola çıkarak düşünmek; bu kitabın temel dayanağı da bu.

Kitaptaki bilim: ahtapot zekâsı ve uplift

Gerçek ahtapotlar ne kadar zeki?

Kitaptaki ahtapotlar kurgusal olarak "yükseltilmiş" olsa da çıkış noktaları gerçek hayvanlar. Bir ahtapotun yaklaşık 500 milyon sinir hücresi vardır ve bunların yaklaşık üçte ikisi merkezî beyinde değil, kolların sinir kordonlarındadır. Bu yüzden bir ahtapot kolu, merkezin kararına tam bağlı olmadan karmaşık hareketler yapabilir. Kitap, bu dağınık sinir sisteminin düşünme ve karar verme biçimine ne yaptığını hikâyenin merkezine koyar. Ahtapotun beyin-vücut kütle oranı omurgasızlar arasında en yüksekler arasındadır; uykusu da omurgalılardaki REM ve REM dışı evrelere benzer bir düzen gösterir. Kitabın en uç fikri bile gerçek bir hayvanın tuhaf yönlerinden yola çıkar.

Ahtapotlar kutu kapaklarını açar, bulmaca çözer, şekil ve desenleri ayırt eder ve çözümleri farklı koşullarda hatırlar. Diğer ahtapotların seçimini izleyip aynısını yapabilir (gözlem yoluyla öğrenme). Bazı türler hindistancevizi kabuğunu taşınabilir sığınak olarak kullanır; bu, araç kullanımı örneklerinden biri sayılır. Renk, doku ve duruş değişimleriyle görsel sinyal de verirler. Öte yandan ahtapotların ömrü kısadır; kitaptaki ahtapotların uzun yaşayan, kültür biriktiren bir uygarlığa dönüşmesi gerçek biyolojide karşılığı olmayan bir varsayımdır. Birleşik Krallık hukuku 2022'den itibaren sefalopodları (ahtapot, kalamar gibi) omurgalılarla birlikte duyarlı varlıklar saymaktadır.

Uplift, parazit ve bellek

Seri, bir türün evrimine müdahale edip zekâsını artırmayı anlatan "uplift" kavramına dayanır; bu fikrin edebî kökleri H. G. Wells'in 1896 tarihli Doktor Moreau Adası'na, popüler biçimi ise David Brin'in 1980'de başlayan Uplift serisine uzanır. Kitaptaki nanovirüsle zekâ artırma gerçek bilimde bir karşılığı olmayan kurgusal bir araçtır. Bellekleri emen bir parazit de benzer biçimde tamamen kurgusal; gerçek biyolojide bir mikroorganizmanın bir konağın anılarını okuyup saklayabildiğini gösteren bir kanıt yoktur.

Terraforming ve uzak gezegenler

Kitabın başlangıç noktası, bir gezegende yaşam bulunursa terraforming'in ne olacağı sorusudur. Bugün terraforming kuramsal bir planlama konusu; üstelik bir gezegende yerli yaşam varsa etik soru da hemen gündeme gelir. Bu soru, yaşanabilir bölge içinde bulunan ötegezegenler için de geçerli: yaşanabilir olmak ile yaşamın olması aynı şey değildir. Kitabın sonunda geçen ışıktan hızlı yolculuk ise bugünkü fiziğin bildiği bir şey değil; nesil gemileri gibi yavaş yolculuk fikirleri gerçekçi sayılırken ışıktan hızlı seyahat kurgusal bir kolaylık olarak kalıyor.

Etkisi ve ödülleri

Children of Ruin, 2019 BSFA En İyi Roman Ödülü'nü kazandı. Locus dergisinde Paul Di Filippo, Tchaikovsky'nin ilk kitabın tüm başarılarını yinelediğini, üstüne ikinci kitapta büyük atılımlar yaptığını yazdı. Fantasy Hive'dan T. O. Munro romanı duygu içindeki bir ahtapot kadar renkli buldu. Three Crows Magazine'de Olivia Hofer ise kitabın gerçekten özgün, evrime dayalı bir bilimkurgu olduğunu söylerken, ilk kitaba fazla benzediğini eleştirdi. Seri bütünü ise 2023'te Hugo En İyi Seri ödülünü aldı; ancak o yıl Hugo oylamasında çıkan tartışma nedeniyle yazar bu ödülü sonradan benimsemediğini açıkladı.

Uyarlamaları

Children of Ruin için duyurulmuş bir film ya da dizi uyarlaması yok. Serinin ilk kitabının film hakları Temmuz 2017'de opsiyonlandı; ancak yapım hakkında açıklanmış bir bilgi bulunmuyor. Bu nedenle sitemizde bağlayabileceğimiz bir sayfa yok.

Seri ve okuma sırası

Children of Time serisi yayın sırasıyla okunur: Children of Time (2015), Children of Ruin (2019) ve Children of Memory (2022). Her kitap bir öncekinin gelişmelerini bilindiği varsayar. Bu yüzden Children of Ruin'i serinin ortasından başlayarak okumak önerilmez.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• İlk kitabı okuyup sevdiyseniz doğrudan bu kitaba geçin; aynı evrende sürecek bir devam arıyorsanız doğru durak.
• Ahtapotların zekâsı, dağıtık sinir sistemi ve bilinç gibi konulara meraklıysanız kitap size ilginç gelecektir.
• Kitap uzundur (yaklaşık 600 sayfa) ve birkaç zaman çizgisini birlikte yürütür; ilk kitapla aynı tempoyu beklemeyin.
• Bilinç ve zekâ üzerine daha karanlık bir kitap için Blindsight iyi bir tamamlayıcıdır.

Türkçe baskı konusunda doğrulanmış bir bilgi bulamadığımız için yayınevi adı vermiyoruz.