Children of Time (Adrian Tchaikovsky): konusu, örümcek bilimi ve okuma rehberi

Children of Time ne anlatıyor?

Children of Time (kelime anlamıyla "Zamanın Çocukları"), İngiliz yazar Adrian Tchaikovsky'nin 2015'te yayımlanan bilimkurgu romanı. Kitap iki hikâyeyi birlikte yürütür. Birincisi uzak bir gezegende yürütülen bir deneyin hikâyesi: bir türün zekâsını yapay yolla yükseltmeyi hedefleyen proje beklenmedik bir yöne sapar ve gezegende hiç kimsenin planlamadığı bir uygarlık yeşermeye başlar. İkincisi, çevre felaketiyle çöken Dünya'dan kaçan insanların büyük bir nesil gemisinde yeni bir yurt aramasının hikâyesi. İki hat yüzyıllar boyunca birbirinden habersiz ilerler, sonra aynı gezegende kesişir.

Kitabı ayıran şey, bir "ilk temas" romanında karşımızdaki türü insan gibi düşünmeyi reddetmesi. Tchaikovsky örümceklerin dünyayı nasıl algılayabileceğini, nasıl haberleşebileceğini ve nasıl bir toplum kurabileceğini ciddiyetle kurgular; okur da bir noktadan sonra insanların değil, örümceklerin tarafında durduğunu fark eder. Roman bir korku kitabı değil, bir merak ve empati kitabıdır; ama örümcek korkusu olanlar için betimlemeler zaman zaman zorlayıcı olabilir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman iki zaman çizgisini bölüm bölüm dönüşümlü anlatır; okur bir bölümde örümceklerin yüzyıllara yayılan evrimini, bir sonrakinde insanların gemideki kısıtlı hayatını izler. Özeti de bu iki çizgiyi sırayla, ardından buluştukları yerden vermek en açık yol.

Gelecekte insanlık, güneş sistemi dışındaki gezegenleri Dünya koşullarına uydurmaya, yani "terraform" etmeye başlamıştır. Bilim insanı Avrana Kern böyle bir gezegende iddialı bir deneyi yönetir: Bir nanovirüs aracılığıyla maymunların zekâsını yükseltmek ve onları yeni dünyanın ilk akıllı sakinleri yapmak. Deney sabote edilir. Kern yörüngede mahsur kalır ve virüs, hedeflenen maymunlar yerine gezegende bulunan zıplayan örümceklere ulaşır. Böylece binlerce yıl boyunca, Kern'in yörüngeden izlediği bir evrim süreci başlar: örümcekler nesilden nesile zekâ kazanır, kendi aralarında bir toplum ve kendi dünyalarının koşullarına uygun bir teknoloji geliştirir.

Öte yandan Dünya çevre çöküşüyle tükenmiştir. Hayatta kalan insanlar Gilgamesh adlı bir nesil gemisine binip yıldızlar arasında yeni bir yurt arar. Gemideki ekipte klasik dönem uzmanı Holsten Mason ve mühendis Isa Lain gibi isimler vardır. Yolculuk yıllara yayılır ve insanlık için seçenekler giderek daralır. Gemi sonunda Kern'in bulunduğu gezegene ulaştığında iki tarafın da çok şey kaybetmiş olduğu ortaya çıkar. Gemidekiler için burası yeni bir yurt adayıdır; örümcekler içinse zaten kendi evleridir.

İlk karşılaşma karşılıklı yanlış anlamalarla örülüdür. Taraflar birbirinin iletişim biçimini, niyetini, hatta "zekâ" kavramını bile farklı okur. Kitabın sonlarında bir virüs aracılığıyla karşılıklı anlayışın kurulabildiği bir yöntem bulunur ve iki tür çatışma yerine bir arada yaşamanın yolunu açar. Böylece roman ilk temas konusunu bir istila ya da yok oluş hikâyesi olarak değil, karşılıklı empatinin kurulabildiği bir deneme olarak bitirir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Adrian Tchaikovsky, asıl soyadıyla Czajkowski, Haziran 1972'de İngiltere'nin Lincolnshire bölgesindeki Woodhall Spa'da doğdu. Reading Üniversitesi'nde zooloji ve psikoloji okudu; bu bölümlerden pek hoşnut kalmadığı için sonra hukuk alanına yöneldi ve Leeds'te ticari uyuşmazlıklar üzerine çalışan bir hukuk görevlisi (legal executive) oldu. 2018'in sonunda tam zamanlı yazarlığa geçti.

Yazarlığa uzun bir bekleyişten sonra başladı: ilk romanı Empire in Black and Gold 2008'de, on beş yıllık reddedilmenin ardından yayımlandı ve yaklaşık on kitaplık fantastik Shadows of the Apt serisini başlattı. Bu dünya, kendi yarattığı "Bugworld" adlı rol yapma oyunundan doğmuştu; kahramanları böcek benzeri insan toplumlarıydı. Yani Children of Time'a uzanan yol, böceklere ve doğa tarihine duyduğu uzun soluklu ilgiyle döşenmişti; David Attenborough gibi doğa bilimcilerin etkisini de açıkça anar.

Children of Time, 4 Haziran 2015'te Tor UK tarafından ciltli, Pan Macmillan tarafından ise ciltsiz olarak yayımlandı. İlk baskı yaklaşık 600 sayfadır. Kitap, ötegezegen keşiflerinin hızla arttığı bir dönemde çıktı; NASA'nın sayımına göre doğrulanmış ötegezegen sayısı bugün 6.000'i aşmış durumda ve "başka bir gezegende kim yaşar?" sorusu 2015'te olduğundan çok daha somut bir soru.

Kitaptaki bilim: örümcekler, uplift ve terraforming

Zıplayan örümcekler gerçekte ne yapabilir?

Kitabın örümcekleri kurgusal olsa da çıkış noktaları gerçek bir hayvan grubu: zıplayan örümcekler (Salticidae). Bunların içinde Portia cinsi en çok incelenenlerden biridir. Dişileri 5-10 mm boyundaki bu küçük avcıların sekiz gözü vardır; ön tarafta duran ana gözleri 2 cm'den sonsuza kadar odaklanabilir, pratikte görüş mesafesi yaklaşık 75 cm'dir. Görme keskinliği, ölçülebilen en küçük açı farkı bakımından insan gözünden yalnızca yaklaşık altı kat kötüdür; bu, bir örümcek için olağanüstüdür. Portia cinsinin 20 kadar türü bilinir ve Afrika, Avustralya, Asya ile Madagaskar'da yaşar; yani kitabın hayal ettiği olağandışı hayvanların yakın akrabaları gerçekte de aramızdadır.

Portia başka örümcekleri avlar. Ağdaki yaprak kırıntısına benzeyerek avını kandırmak gibi (saldırgan taklit) yöntemler kullanır. Gözlemlere göre tehlikeli bir avı en uygun açıdan yakalamak için bazen avı gözden kaybettiği halde bir saate varan dolambaçlı bir yol izleyebilir. Beyni ise iğne başından küçüktür ve 100.000'den az sinir hücresi içerir; kıyas için fare beyninde yaklaşık 70 milyon, insanda 86 milyar sinir hücresi bulunur. Gerçek örümcekler, küçük bir sinir sisteminin şaşırtıcı işler yapabileceğini gösterir; ama bundan bir uygarlığa uzanan yol, gerçek biyolojide karşılığı olmayan bir sıçramadır. Yazar bu sıçramayı kurgusal bir biyoteknolojiyle açıklar ve zaten kitabın bilimsel iddiası da "bu böyle olur" değil, "böyle olsa nasıl görünürdü" sorusudur.

Uplift: bir türü "yükseltmek"

Romanın dayandığı fikir, bilimkurguda "uplift" denen kavramdır: bir türün evrimine müdahale ederek zekâsını artırmak. Fikrin edebî kökleri H. G. Wells'in 1896 tarihli Doktor Moreau Adası'na kadar uzanır; terimi ise David Brin'in 1980'de başlayan Uplift serisi yaygınlaştırdı. Gerçek dünyada bu tür bir müdahale bilinmiyor: bir virüsün bir hayvanın zekâsını insan düzeyine çıkarması bugünkü genetik biliminin çok ötesinde. Dolayısıyla kitaptaki nanovirüs, gerçek bir teknolojinin değil, bir düşünce deneyinin aracıdır.

Terraforming ve nesil gemisi

Romanın iki dayanağı bugün de tartışılan fikirlerdir. Birincisi, bir gezegenin yüzeyini ve atmosferini yaşanabilir hâle getirmeyi amaçlayan terraforming; ikincisi yıldızlar arasında nesiller boyu süren yolculuk için tasarlanan nesil gemileri. Gerçek astronomide bir gezegenin yaşanabilirliği yaşanabilir bölge kavramıyla değerlendirilir ve ötegezegenlerin keşfi sürer; ama başka bir gezegeni yapay olarak Dünya benzeri yapmak şimdilik yalnızca kuramsal bir plandır ve yıldızlararası nesil gemisi de hiçbir mühendislik projesinin parçası değildir.

Etkisi ve ödülleri

Roman 2016 Arthur C. Clarke Ödülü'nü kazandı; ödülün yöneticisi kitabı evrensel ölçeği ve merak duygusuyla Clarke'ın kitaplarını andıran bir iş olarak nitelendirdi. Serinin bütünü 2023'te Hugo En İyi Seri ödülünü aldı; ancak o yılki Hugo oylamasında çıkan tartışmadan sonra Tchaikovsky bu ödülü benimsemediğini açıkladı. Devam kitaplarından Children of Ruin ise 2019 BSFA En İyi Roman Ödülü'nü aldı.

Romanın devamı olan ve ahtapotları da hikâyeye katan Children of Ruin, aynı "yabancı zekâyı kendi mantığıyla anlatma" yaklaşımını sürdürür.

Uyarlamaları

Kitabın film hakları Temmuz 2017'de opsiyonlandı; ancak yapımın durumu hakkında açıklanmış bir bilgi yok. Bu nedenle sitemizde bağlayabileceğimiz bir film ya da dizi sayfası bulunmuyor.

Seri ve okuma sırası

Children of Time bir serinin ilk kitabıdır. Devamı Children of Ruin (2019); ardından Children of Memory (2022) gelir. Seri yayın sırasıyla okunmalıdır: ikinci kitap, ilk kitaptaki gelişmelerin bilindiğini varsayar ve ilk kitabın sonunu ele verir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• İlk temas, yapay zekâ ve insan dışı bakış açılarını seviyorsanız kitap tam size göre.
• Roman uzundur ve iki hikâyeyi dönüşümlü anlatır; hızlı bir macera bekleyenler için ilk bölümler yavaş gelebilir.
• Örümcek korkusu (araknofobi) olanlar için kimi sahneler rahatsız edici olabilir.
• Aynı çizgide, bilinç ve zekâ sorularına daha karanlık yaklaşan bir kitap arıyorsanız Blindsight iyi bir ikinci durak.

Seriyi ilk kitaptan başlayarak okumak en iyisidir. Türkçe baskı konusunda doğrulanmış bir bilgi bulamadığımız için yayınevi adı vermiyoruz.