William Gibson

William Gibson kimdir?

William Gibson (d. 17 Mart 1948), Amerikalı-Kanadalı bilimkurgu yazarı ve denemecidir. Bilgisayar ağlarıyla iç içe geçmiş, karanlık yakın gelecek dünyalarını anlatan siberpunk alt türünün öncüsü sayılır; kendisi bu etiketten uzak durmayı tercih etse de. "Siberuzay" (cyberspace) sözcüğünü ilk kez 1982'de "Burning Chrome" öyküsünde kullandı ve ilk romanı Neuromancer (1984) ile yaygınlaştırdı. Neuromancer, Hugo, Nebula ve Philip K. Dick ödüllerini birlikte kazanan ilk roman oldu. Gibson'ın İnternet herkesin hayatına girmeden önce kurduğu imgeler, bilgi çağını nasıl hayal ettiğimizi derinden etkiledi.

Hayatı

William Ford Gibson, ABD'nin Güney Carolina eyaletindeki Conway kentinde doğdu; çocukluğunun büyük kısmını anne ve babasının memleketi olan Virginia'nın Wytheville kasabasında geçirdi. Babası büyük bir inşaat şirketinde yönetici olduğu için aile sık taşındı. Gibson henüz küçük bir çocukken babası bir iş seyahatinde, yemek yerken boğularak hayatını kaybetti. Kendisi sonradan bilimkurguyu "doğal edebi kültürü" olarak gördüğünü anlatır; 12 yaşındayken tek isteği bilimkurgu yazarı olmaktı. 13 yaşında gizlice aldığı Beat kuşağı antolojisi onu William S. Burroughs ile tanıştırdı ve bilimkurgunun neler yapabileceğine dair düşüncelerini kökten değiştirdi.

Annesi onu Arizona'nın Tucson kentindeki bir yatılı okula gönderdi. Gibson 18 yaşında annesini de kaybettikten sonra okulu bitirmeden ayrıldı, bir süre Kaliforniya'da ve Avrupa'da dolaştı. 1967'de Kanada'ya geçti; amacının Vietnam Savaşı için askere alınmaktan kaçınmak olduğunu söylese de, sonradan hiçbir zaman askere çağrılmadığını açıkladı. Toronto'da bir süre yaşadıktan sonra lise diplomasını 21 yaşında Washington'da tamamladı. Toronto'da tanıştığı Vancouver'lı Deborah Jean Thompson ile Avrupa'yı gezdi; çift 1970'te İstanbul'da da bulundu. 1972'de evlenip Vancouver'a yerleştiler.

Gibson 1977'de British Columbia Üniversitesi'nden İngiliz edebiyatı lisans diplomasını aldı. Aynı üniversitede eleştirmen Susan Wood'un verdiği bilimkurgu dersinin sonunda ilk öyküsü "Fragments of a Hologram Rose"u yazdı; öykü 1977 yazında Unearth dergisinde yayımlandı. 1980'lerin başında yazar John Shirley ile tanışması, ardından Bruce Sterling ve Lewis Shiner ile kurduğu dostluk, siberpunk hareketinin çekirdeğini oluşturdu; Rudy Rucker da bu çevreye katıldı.

Uzay ve bilimkurgu eserleri

Neuromancer (1984), editör Terry Carr'ın yalnızca ilk romanlara ayrılmış Ace Science Fiction Specials dizisi için ısmarlandı. Gibson romanın üçte birini yazmışken Bıçak Sırtı'nı (Blade Runner, 1982) izledi ve herkesin görsel dünyasını filmden aldığını düşüneceğinden korktu; kitabın ilk üçte ikisini on iki kez yeniden yazdı. Roman sessizce çıktı ama kulaktan kulağa yayılarak dünya çapında 6,5 milyonun üzerinde sattı. Neuromancer yalnızca bir siberuzay romanı değildir: olayların önemli bir kısmı yörüngede geçer. Zenginlerin eğlence merkezi olan Freeside silindir biçimli bir uzay yerleşimidir; kahraman Case, yörüngedeki Zion kolonisinin işlettiği bir römorkör gemisinden çalışır.

Gibson'ın erken öykülerinde uzay daha da belirgindir. Omni dergisinde Ekim 1981'de çıkan "Hinterlands", Mars yolunda kaybolup iki yıl sonra geri dönen bir Sovyet kozmonotuyla başlar. Uzayda belirli bir noktaya gidenler ya ölü ya da aklını yitirmiş dönmektedir, ama bazıları insanlığa paha biçilmez bilgiler getirir; bu yüzden dönenleri karşılamak için "Cennet" adlı bir uzay istasyonu kurulur. Öykü, üstün ve anlaşılmaz bir kaynaktan gelen nesnelere bağımlı hale gelen bir uygarlığı anlatır. Bruce Sterling ile birlikte yazdığı ve Temmuz 1983'te Omni'de yayımlanan "Red Star, Winter Orbit" ise uzay yarışını Sovyetler Birliği'nin kazandığı alternatif bir gelecekte geçer. Birbirine bağlı Salyut modüllerinden oluşan Kosmograd istasyonunda, Mars'a ilk ayak basan kozmonot Albay Korolev, kapatılmak istenen istasyonun kaderiyle yüzleşir. Bilimkurgu eleştirmeni Takayuki Tatsumi bu öyküyü "uzay keşfi düşünün başarısızlığı"nın anlatımı olarak okur. Uzay tarihçisi Dwayne A. Day ise Gibson'ın uzayda geçen kurgularını bu türün kaçış edebiyatının ötesine geçen, düşündüren nadir örnekleri arasında sayar.

Gibson Neuromancer'dan sonra The Log of the Mustang Sally adlı postmodern bir uzay operası yazmayı planladı, ama yayıncıyla anlaşmazlık yüzünden bu projeyi bıraktı. Bunun yerine Count Zero (1986) ve Mona Lisa Overdrive (1988) ile Sprawl üçlemesini tamamladı; iki kitap da Nebula, Hugo ve Locus ödüllerine aday gösterildi. Sterling ile yazdığı The Difference Engine (1990), teknolojik açıdan ileri bir Viktorya dönemi İngiltere'sinde geçen alternatif tarih romanıdır ve steampunk türünün en bilinen eseri sayılır.

1990'larda Virtual Light (1993), Idoru (1996) ve All Tomorrow's Parties (1999) ile Bridge üçlemesini yazdı. 11 Eylül sonrasında günümüzde geçen, daha gerçekçi romanlara yöneldi: Pattern Recognition (2003), Spook Country (2007) ve Zero History (2010), Gibson'ı ilk kez genel çok satanlar listelerine taşıdı. 28 Ekim 2014'te çıkan The Peripheral ile açık bilimkurguya döndü; biri yaklaşık otuz yıl sonrasında, öbürü daha uzak gelecekte geçen iki zaman dilimini birbirine bağlayan bu romanın devamı Agency 21 Ocak 2020'de yayımlandı. Amazon, The Peripheral'ı Ekim 2022'de diziye uyarladı.

Gibson'ın uzayla bir başka bağı sinemadır. 1980'lerin sonunda Yaratık 3 için erken bir senaryo yazdı. Kendisinin "Tarkovskivari" diye tanımladığı (Andrey Tarkovski'ye gönderme) bu senaryodan son filme çok az şey kaldı. Senaryo yıllar sonra Dark Horse Comics tarafından Johnnie Christmas'ın çizimiyle 2018-2019'da beş bölümlük çizgi roman olarak yayımlandı; 2019'da Audible, Michael Biehn ve Lance Henriksen'in rollerine döndüğü sesli drama versiyonunu çıkardı. Serinin bütün filmleri için Alien izleme sırası sayfamıza bakılabilir. Gibson ayrıca kendi öyküsünden uyarlanan Johnny Mnemonic (1995) filminin senaryosunu yazdı, The X-Files için iki bölüm ("Kill Switch", 1998 ve "First Person Shooter", 2000) kaleme aldı.

Teknolojiyle ve bilimle ilişkisi

Gibson'ın bilime katkısı bir buluş değil, bir kavramdır. "Burning Chrome" öyküsünde bilgisayar ağlarının yarattığı ortak sanal mekâna "siberuzay" adını verdi. Neuromancer'da görselleştirilmiş bir bilgisayar ağı için "matris" (matrix) sözcüğünü kullandı. Bu adlar 1990'larda gerçek dünyaya geçti: siberuzay, World Wide Web için neredeyse resmî bir karşılık haline geldi. Gibson'a göre bu fikir, oyun salonlarında video oyunları oynayan gençlerin ekranın arkasında gerçek bir mekân varmış gibi davrandığını görünce aklına geldi.

İşin ilginç yanı, Gibson'ın teknolojiyle yakından ilgilenmemesidir. Neuromancer'ı 1927 yapımı bir Hermes daktiloda yazdı ve 1988'deki bir söyleşide o romanı yazarken kişisel bilgisayara elini bile sürmediğini söyledi. 2004'te romanın kâhince görünmesini, öngördüğü teknolojiyi neredeyse hiç bilmemesine bağladı. Bildiği şeyleri, örneğin yazıcıları anlattığı yerler bugün eskimiş görünür; cep telefonlarının her yere yayılmasını da öngöremedi. Kendi deyişiyle onu ilgilendiren bilgisayarlar değil, insanların bilgisayarların çevresinde nasıl davrandığıdır.

Gibson ile Sterling 1993'te ABD Ulusal Bilimler Akademisi'nin teknoloji ve eğitim toplantısında ortak bir konuşma yaptı; dijital uçuruma karşı çıkarak bütün okulların internete bağlanmasını ve eğitimin internet üzerinden de yürütülmesini önerdiler. 1992'deki Agrippa (a book of the dead) projesinde ise bir şiir, metni yalnızca bir kez gösterip kendini silmek üzere tasarlanmış bir disketle yayımlandı; şiirin şifrelemesi ancak 2012'de Robert Xiao tarafından çözüldü.

Ödülleri

• Hugo, Nebula ve Philip K. Dick ödülleri: Neuromancer üçünü birden kazanan ilk roman oldu.
• Nebula adaylıkları: "Burning Chrome" 1983'te, The Difference Engine 1991'de aday gösterildi; The Difference Engine 1992'de John W. Campbell Anma Ödülü'ne de aday oldu.
• Bilimkurgu Onur Listesi (Science Fiction Hall of Fame): 2008'de listeye alındı; onu dostu ve yazar Jack Womack takdim etti.
• Fahri doktoralar: 2008'de Simon Fraser Üniversitesi ve Coastal Carolina Üniversitesi'nden; ayrıca Parsons The New School for Design'dan.

Kitapları

• Neuromancer (William Gibson): konusu, siberuzay bilimi ve okuma rehberi (1984)

Etkisi

The Guardian 1999'da Gibson'ı etkisi bakımından "son yirmi yılın muhtemelen en önemli romancısı" olarak nitelendirdi. Time dergisi 2005'te Neuromancer'ı 1923'ten bu yana İngilizce yazılmış en iyi 100 roman arasına aldı. 1999 yapımı The Matrix filmi adını, karakterlerini ve pek çok öğesini Sprawl üçlemesinden aldı; örneğin bilgiyi doğrudan beyne yükleme fikri ve insan denetiminden kurtulmaya çalışan yapay zekâlar Gibson'da da vardır. U2'nun Zooropa albümü Neuromancer'dan derinden etkilendi.

Gibson'ın etkisi edebiyatın da ötesine geçti: siberuzay, ağa bağlanmak (jacking in) ve sinirsel implantlar gibi kavramlar günlük dile girdi; eleştirmen Steven Poole'a göre Sprawl üçlemesi video oyunlarındaki ve web'deki sanal ortamların kavramsal temelini attı. Bazı yazarlar ise Neuromancer'ın İnternet'in nasıl geliştiğini bizzat etkilemiş olabileceğini düşünür. Her tepki olumlu değildi; sanal gerçeklik öncüsü Mark Pesce, bu vizyonların hacker topluluğunu derinden etkilediğini kabul etse de onları ergen şiddet fantezileri olarak eleştirdi. Mark Neale'in 2000 yapımı belgeseli No Maps for These Territories, Gibson'ın hayatını ve yazarlığını Kuzey Amerika'yı boydan boya geçen bir araba yolculuğu boyunca anlatır.