Roald Dahl

Roald Dahl kimdir?

Roald Dahl (13 Eylül 1916 - 23 Kasım 1990), Galler'de Norveçli bir ailenin oğlu olarak doğan İngiliz çocuk kitabı ve kısa öykü yazarı, şair, senarist ve İkinci Dünya Savaşı'nın as pilotlarından biridir. Charlie'nin Çikolata Fabrikası, Matilda, Cadılar ve The BFG gibi kitaplarıyla 20. yüzyılın en sevilen çocuk anlatıcılarından biri sayılır; kitapları dünya genelinde 300 milyondan fazla sattı. Uzay meraklıları için adı, Charlie ile çikolatacı Willy Wonka'yı cam bir asansörle Dünya yörüngesine çıkardığı 1972 tarihli Charlie'nin Büyük Cam Asansörü (Charlie and the Great Glass Elevator) ile anılır.

Dahl'ın uzayla bağı bu kitapla da sınırlı değil: Yörüngedeki Amerikan ve Sovyet uzay araçlarının gizemli biçimde kaybolduğu James Bond filmi You Only Live Twice'ın (1967) senaryosunu yazdı. Asteroit kuşağındaki bir gök cismi de bugün onun adını taşıyor.

Hayatı

Dahl, 1916'da Cardiff'in Llandaff semtinde, Norveçli göçmenler Harald Dahl ile Sofie Magdalene Dahl'ın çocuğu olarak dünyaya geldi. Adını Norveçli kutup kâşifi Roald Amundsen'den aldı; evde ilk öğrendiği dil Norveççeydi. Üç yaşındayken önce ablası Astri'yi, birkaç hafta sonra da babasını kaybetti. Llandaff Katedral Okulu'ndan sonra Weston-super-Mare'deki St Peter's yatılı okuluna, 1929'dan itibaren de Derbyshire'daki Repton Okulu'na gitti. Repton'da Cadbury şirketinin denemeleri için okula gönderdiği yeni çikolataları tadan öğrencilerden biriydi; yeni bir çikolata icat etme hayali yıllar sonra Charlie'nin Çikolata Fabrikası'na dönüşecekti.

Okuldan sonra 1934'te Shell şirketine girdi ve Kenya'daki Mombasa'ya, ardından bugünkü Tanzanya'daki Darüsselam'a gönderildi.

Kasım 1939'da Kraliyet Hava Kuvvetleri'ne (RAF) katıldı. Nairobi'de Tiger Moth'la, Irak'taki Habbaniya üssünde Hawker Hart'larla eğitim aldı ve RAF'ın son çift kanatlı avcı uçağı Gloster Gladiator'larla donatılmış 80. Filo'ya atandı. 19 Eylül 1940'ta Libya çölünde yanlış bir konuma yönlendirilip yakıtı azalınca zorunlu iniş yaptı; kafatası kırıldı, haftalarca göremedi. 1941'de Yunanistan'da Hawker Hurricane uçurdu, 20 Nisan 1941'deki Atina hava muharebesine katıldı, ardından Suriye-Lübnan seferinde görev yaptı. Savaş sonrası araştırmalarla doğrulanan beş hava zaferi onu "as pilot" yaptı. Şiddetli baş ağrıları yüzünden İngiltere'ye döndü; 1942'de Washington'daki İngiliz Büyükelçiliği'ne hava ataşe yardımcısı olarak atandı ve burada istihbarat işleri de yürüttü. Ağustos 1946'da filo komutanı rütbesiyle RAF'tan ayrıldı.

Yazarlığı da bu dönemde başladı. Romancı C. S. Forester'ın teşvikiyle yazdığı savaş anısı, 1 Ağustos 1942'de The Saturday Evening Post'ta "Shot Down Over Libya" başlığıyla yayımlandı. 1953'te Amerikalı oyuncu Patricia Neal'la evlendi; beş çocukları oldu. 1983'te boşandıktan sonra Felicity Crosland'la evlendi. 1954'ten ölümüne kadar Buckinghamshire'daki Great Missenden köyünde, Gipsy House adlı evinde yaşadı. 23 Kasım 1990'da 74 yaşında, nadir bir kan kanseri olan miyelodisplastik sendrom nedeniyle Oxford'da öldü.

Charlie'nin Büyük Cam Asansörü: Wonka yörüngede

Charlie'nin Büyük Cam Asansörü, 1964'te çıkan Charlie'nin Çikolata Fabrikası'nın devamıdır. ABD'de 1972'de Alfred A. Knopf, Birleşik Krallık'ta 1973'te George Allen & Unwin tarafından yayımlandı; yani ilk kitaptan uyarlanan Willy Wonka and the Chocolate Factory filminden bir yıl sonra raflara çıktı. Türü bilimsel fantastik, yani bilimkurgu ögelerini masalsı bir anlatıyla birleştiren bir çocuk romanıdır.

Kitapta Wonka, Charlie'yi ve ailesini fabrikaya geri götürmek için cam asansörü fazla hızlandırır ve araç yanlışlıkla Dünya yörüngesine çıkar. Asansör, Amerika'nın yeni inşa ettiği bir uzay oteline yanaşır. Dünya'dan izleyen ABD Başkanı Gilligrass onları düşman sanarken otelin, biçim değiştirebilen yaratıklar Vermicious Knid'lerle dolu olduğu anlaşılır. Knid'ler astronotları ve otel çalışanlarını taşıyan bir kapsülü saldırıyla işlemez hâle getirince Wonka'nın asansörü kapsülü tehlikeden çeker; peşlerine düşen Knid'ler atmosfere girerken yanar. Kitabın ikinci yarısı, büyükanne ve büyükbabaları gençleştiren "Wonka-Vit" haplarıyla yaş eksiye düşüp "Eksiland"a kadar giden çılgın bir maceraya döner. Roman, ilk kitaptan daha zayıf bulunup karışık eleştiriler aldı ve hiç sinemaya uyarlanmadı.

Bilim açısından kitabın en ilgi çekici yanı, zamanının ruhunu yakalamasıdır. Yörüngede dolaşan bir otel, kalkış yapıp yanaşan kapsüller ve atmosfere dönerken yanan cisimler, Apollo programının sürdüğü yılların çocuk okurlarına tanıdık geliyordu. Atmosfere yüksek hızla giren cisimlerin önlerindeki havayı sıkıştırarak ısınması gerçek bir fiziktir; uzay araçları bu yüzden ısı kalkanı taşır. Dahl'ın hayal ettiği yörünge oteli bugün henüz yok, ama yörüngede insanların aylarca yaşadığı bir yapı var: ayrıntısı ISS nasıl inşa edildi? sayfasında. Dünya'dan uzaya "asansörle" çıkma fikrinin gerçek mühendislik karşılığı da tartışılıyor; Wonka'nınki serbestçe uçan bir kabin olsa da bilim insanlarının düşündüğü, ekvatordan yükselen bir kabloya tırmanan araçlardır. Bu fikir Uzay asansörü sayfamızda ve onu romanlaştıran Arthur C. Clarke'ın sayfasında anlatılıyor.

Diğer bilimkurgu ve fantastik işleri

• The Gremlins (1943): İlk çocuk kitabı, RAF pilotlarının uçaklardaki her arızayı yüklediği yaramaz yaratıklar "gremlin"ler üzerineydi. Dahl bir kopyasını ABD'nin First Lady'si Eleanor Roosevelt'e gönderdi; Walt Disney kitabı film için ısmarladı ama film hiç yapılmadı.
• 'Way Out (1961): CBS'te Mart-Temmuz 1961 arasında 14 bölüm yayımlanan bilimkurgu ve korku antoloji dizisini sundu ve dizi için yazdı.
• You Only Live Twice (1967): Ian Fleming'in romanından serbestçe uyarlanan beşinci Bond filminin senaryosunu yazdı. Filmde yörüngedeki Amerikan ve Sovyet uzay araçlarının kaybolması iki süper gücü savaşın eşiğine getirir. Bond serisi uzaya, daha sonra Ay Harekâtı (Moonraker) ile tamamen çıkacaktı.
• Chitty Chitty Bang Bang: Yine bir Fleming uyarlaması olan uçan araba filminin senaryosunu yazdı.
• Tales of the Unexpected (1979-1988): Beklenmedik sonlu öykülerinden uyarlanan ve ilk iki sezonunu kendisinin sunduğu ITV dizisi.

Bilimle ilişkisi

Dahl bir bilim insanı değildi, ama hayatı onu tıp mühendisliğine kadar götürdü. 5 Aralık 1960'ta dört aylık oğlu Theo'nun bebek arabasına New York'ta bir taksi çarptı. Theo bir süre hidrosefaliden, yani beyin-omurilik sıvısının kafatası içinde birikmesinden muzdarip oldu. Bu sıvıyı boşaltmak için kullanılan şant (fazla sıvıyı vücudun başka bir bölgesine akıtan ince boru sistemi) sık sık tıkanıyordu. Dahl; hidrolik mühendisi Stanley Wade ve Londra'daki Great Ormond Street Hastanesi'nden beyin cerrahı Kenneth Till ile birlikte daha iyi bir valf geliştirdi. Wade-Dahl-Till (WDT) valfi adıyla anılan bu düzenek dünya genelinde yaklaşık 3.000 çocukta başarıyla kullanıldı.

Kasım 1962'de yedi yaşındaki kızı Olivia kızamığa bağlı beyin iltihabından öldü. Dahl bundan sonra aşılamanın güçlü bir savunucusu oldu ve 1988'de İngiltere'deki kızamık vakaları üzerine "Measles: A Dangerous Illness" (Kızamık: Tehlikeli Bir Hastalık) başlıklı bir metin yazdı. 1965'te eşi Patricia Neal'ın beyin anevrizmaları geçirmesinden sonra iyileşme sürecini bizzat yönetti. 1990'da da İngiliz Disleksi Derneği'nin farkındalık kampanyasına destek verdi.

Gökyüzündeki izi ise bir asteroittir. Çek astronom Antonín Mrkos'un 3 Eylül 1980'de Kleť Gözlemevi'nde keşfettiği, yaklaşık 18 kilometre çapındaki karbonlu asteroit, 1996'da yazarın anısına 6223 Dahl adını aldı. Asteroit kuşağının orta bölgesinde, Güneş'in çevresini yaklaşık 4,5 yılda dolanır. Bu bölge hakkında bilgi Asteroit kuşağı sayfasında.

Ödülleri

• Amerika Gizem Yazarları Derneği'nden üç Edgar Ödülü: 1954'te Someone Like You derlemesi, 1959'da "The Landlady" öyküsü ve 1980'de "Skin" öyküsünden uyarlanan Tales of the Unexpected bölümü için.
• 1983 Dünya Fantastik Ödülü, Yaşam Boyu Başarı.
• 1990 British Book Awards, Yılın Çocuk Yazarı.
• 1986'da kendisine önerilen OBE nişanını reddetti.
• The Times 2008'de onu "1945'ten bu yana en büyük 50 İngiliz yazar" listesinde 16. sıraya koydu.

Kitapları

• Charlie'nin Büyük Cam Asansörü (Roald Dahl): konusu, bilimi ve rehberi (1972)

Etkisi

Dahl'ın kitapları, çocuğu güçlü bir konuma koyan, kötü yetişkinleri cezalandıran karanlık mizahıyla nesiller boyu okundu. Sözcüklerin harflerini değiştirerek ve sesleri oynatarak 500'den fazla yeni sözcük uydurdu; dilbilimci Susan Rennie 2016'da bunları The Oxford Roald Dahl Dictionary'de topladı. Cardiff'teki Roald Dahl Plass meydanı ve Great Missenden'deki Roald Dahl Müzesi onun adını yaşatıyor. Forbes 2021'de onu en çok kazanan ölmüş ünlü olarak sıraladı.

Mirası tartışmasız da değil. Hayatının son yıllarında yaptığı antisemitik açıklamalar nedeniyle Kraliyet Darphanesi 2014'te 100. doğum yılı için hatıra parası basmaktan vazgeçti; ailesi 2020'de resmî Roald Dahl sitesinde bu sözler için özür diledi. 2023'te Puffin'in kitaplarda duyarlılık okumalarıyla yüzlerce değişiklik yapması geniş bir tepkiye yol açtı ve yayınevi özgün metinleri "Roald Dahl Classic Collection" adıyla basmaya devam edeceğini açıkladı.

Uzay edebiyatı açısından Dahl, çocuklara yörüngeyi, uzay otellerini ve uzaylıları bir çikolata fabrikasının kapısından tanıtan yazardır. Çocuklar için başka uzay kitapları arıyorsanız uzay ve bilimkurgu meraklıları için kitaplar listemize göz atabilirsiniz.