Charlie'nin Büyük Cam Asansörü (Roald Dahl): konusu, bilimi ve rehberi

Charlie'nin Büyük Cam Asansörü (Charlie and the Great Glass Elevator), İngiliz yazar Roald Dahl'ın 1964 tarihli Charlie'nin Çikolata Fabrikası romanının devamıdır. Kitap, ABD'de Alfred A. Knopf tarafından 1972'de, İngiltere'de George Allen & Unwin tarafından 1973'te yayımlandı. Dahl bu kez hikâyeyi çikolata fabrikasından alıp doğrudan uzaya taşır: cam asansör, yörüngeye çıkar ve çocuklar için yazılmış bu kitap, 1970'lerin başındaki uzay çağının heyecanını masalsı bir saçmalıkla birleştirir.

Kitap ne anlatıyor?

İlk kitabın sonunda Willy Wonka, Charlie'yi fabrikasının varisi ilan etmişti. Devam kitabı, Charlie'nin ailesiyle birlikte fabrikaya dönmesiyle başlar. Wonka'nın asansörü, bir dikkatsizlik yüzünden amaçlanan noktayı aşar ve yörüngeye çıkar. Orada bir Amerikan uzay oteli, Başkan Gilligrass adında dalgın bir devlet başkanı ve "Vermicious Knid" adlı yaratıklar bekler. Kitabın ikinci yarısı, Wonka'nın "gençleştirme hapı" yüzünden Charlie'nin büyükanne ve büyükbabalarının başına gelen komik felaketleri anlatır.

Anlatım, Dahl'ın alışılmış tarzındadır: kısa bölümler, abartılı karakterler, kara mizah ve kelime oyunları. Kitap bir bilimkurgu değil, bir uzay masalıdır; uzayın fiziği hikâyenin servisine girmek zorunda kalır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Aşağıda kitabın ana fikirleri, olayların sırasına göre özetlenmiştir.

Yörüngeye kaçış

Charlie ve ailesi, cam asansörle Wonka'nın fabrikasına dönerken, Wonka asansörü fabrikanın çatısından aşağı indirmek için önce yukarı çıkarır. Dikkati dağılınca asansör hedefi aşar ve Dünya yörüngesine girer; kısa süre sonra yeni yapılmış Amerikan uzay otelinin yanına yaklaşır.

Uzay oteli ve Knid'ler

Asansör, yeni yapılmış bir Amerikan uzay otelinde kenetlenir. Hükümet yetkilileri bu "izinsiz ziyaretçileri" tehdit sayar ve durumu Başkan Gilligrass'a bildirir; başkan da grubu yabancı düşman olmakla suçlar. Wonka kendini uzaylı gibi gösterip anlamsız bir şarkı söylerken, otele sızmış şekil değiştiren yaratıklar Knid'ler ortaya çıkar. Dahl burada bürokrasiyi ve korku içindeki yöneticileri hicveder.

Kurtarma

Asansör otelden ayrıldıktan sonra başkan, astronotları ve otel çalışanlarını taşıyan bir kapsülün otele yanaşmasına izin verir; Knid'ler yolcuların üzerine saldırır ve kapsül hasar görür. Asansör Knid sürüsünün arasından geçip hasar görmüş kapsülü tehlikeden çeker; Knid'ler son bir denemede atmosfere girip yanar. Wonka kapsülü bırakır ve asansörü fabrikasına indirir.

Fabrikada: Wonka-Vite

Fabrikaya dönünce Charlie'nin yataktan çıkmayan büyükanne ve büyükbabaları, Wonka'nın gençleştirme hapını alır. Doz kaçınca ikisi bebeğe dönüşür, biri "eksi" yaşa düşüp ortadan kaybolur. Wonka ve Charlie, "Eksi Diyarı"na gidip onu bulur; ters etkili bir ilaçla yaşını yeniden artırırlar. İlk denemede Georgina bu kez 358 yaşına çıkar ve hesaplı ikinci bir dozla düzeltilir; bebeklere de ters ilaç verilir. Burada Dahl'ın yaşlılık, çocukluk ve zamanla ilgili oyunu öne çıkar.

Beyaz Saray daveti

Kitap, başkanın teşekkür mektubuyla biter: kurtarılan kapsül için gelen Beyaz Saray daveti, yataktan çıkmak istemeyen büyüklerin bile ayağa kalkıp dans etmesine yol açar. Kitap, bu neşeli kutlamayla kapanır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Roald Dahl, 13 Eylül 1916'da Galler'in Cardiff kentinin Llandaff semtinde, Norveçli göçmen bir ailenin çocuğu olarak doğdu; 23 Kasım 1990'da öldü. İkinci Dünya Savaşı'nda Kraliyet Hava Kuvvetleri'nde savaş pilotu, sonra istihbarat subayı olarak görev yaptı. 1940'larda yazar olarak ün kazandı; yetişkinler için yazdığı kısa öyküler ona üç Edgar Ödülü getirdi (1954, 1959 ve 1980), 1983'te World Fantasy Ödülü'nü ömür boyu başarı dalında aldı, 1990'da British Book Awards'ta Yılın Çocuk Yazarı seçildi. Kitapları 300 milyonun üzerinde sattı. Dahl'ın kamuoyuna yansıyan antisemitik sözleri nedeniyle 2020'de ailesi resmî sitesinde özür yayımladı.

Devam kitabının yazıldığı dönem, uzay çağının zirvesine denk gelir. Apollo programının dokuz Ay seferi 1968-1972 arasında yapıldı; ilk uzay istasyonu Salyut 1, 19 Nisan 1971'de Sovyetler Birliği tarafından fırlatıldı; ABD'nin ilk istasyonu Skylab ise Mayıs 1973 ile Şubat 1974 arasında yaklaşık 24 hafta insanlı olarak kullanıldı. Kitap, bu dönemin "yörüngede otel" hayalini çocuk diline çevirir. Dahl'ın ilk romanı 1971'de filme alınmıştı (Willy Wonka & the Chocolate Factory); Dahl, senaryoya yapılan müdahaleler nedeniyle filmi sahiplenmedi. Devam kitabı ise bir yıl sonra, 1972'de çıktı.

Kitaptaki bilim

Dahl'ın asansörü bilimsel olarak savunulabilir değildir, ama farkını görmek öğreticidir.

• Yörünge yukarı değil, yana gitmekle kazanılır. ISS yaklaşık 400 kilometre yükseklikte saniyede 7,67 kilometre hızla döner ve Dünya'yı yaklaşık 93 dakikada bir tur atar. Bir asansör, dikey şekilde ne kadar yükselirse yükselsin, bu yatay hızı kazanmadıkça yörüngeye girmez; yalnızca yükselir ve geri düşer. Kitaptaki "taşma" bu yüzden masalın hakkıdır.
• Ağırlıksızlık çekimin yokluğu değildir. NASA'ya göre mikro çekim, bir cismin serbest düşüşte olduğu durumdur; ISS'teki astronotlar yaklaşık 28.000 km/sa hızla Dünya'nın "etrafında düşer". Kütleleri aynıdır, ama tartı sıfır gösterir. NASA, "sıfır yer çekimi" yerine mikro çekim demenin daha doğru olduğunu, yani ortamdaki çekimin milyonda bir g düzeyine indiğini belirtir.
• Yörünge nerede? Alçak Dünya yörüngesi, 128 dakika ya da daha kısa dönemli ve yaklaşık 2.000 kilometrenin altındaki yörüngelere denir; bugüne dek bütün uzay istasyonları burada çalıştı. Alçak yörüngenin ötesine yapılan insanlı uçuşlar ise Apollo'nun dokuz Ay seferi (1968-1972) ve 2026'daki Artemis II Ay çevresi uçuşuyla sınırlı kaldı. Dahl'ın uzay oteli de Ay'da değil, Dünya yörüngesindedir.
• Uzay asansörü ayrı bir fikirdir. Gerçek uzay asansörü, Dünya'ya bağlı, jeosenkron yörüngenin (35.786 km) ötesine uzanan bir kablodur. Bu fikrin kökleri, Konstantin Tsiolkovski'nin 1895 tarihli Dreams of Earth and Sky (Dünya ve Gökyüzü Hayalleri) derlemesindeki "gökyüzü merdiveni" tasarımına uzanır; bugünkü tasarım ise gerilim altındaki bir kablo olarak düşünülür. Ayrıntı için uzay asansörü sayfasına bakın. Dahl'ın cam asansörü bir kablo değil, uçan bir araçtır.
• Uzay turizmi. Uzaya turist olarak gitmek gerçek bir şeydir: ilk uzay turisti Dennis Tito, Nisan 2001'de Soyuz TM-32 ile ISS'e gitti. Dahl'ın otelinin kitaptaki biçimi ise hayalidir.
• Yanan Knid'ler. NASA'ya göre yörünge çöpünün büyük bölümü atmosfere girişteki şiddetli ısınmadan sağ çıkamaz; Knid'lerin yok oluşu bu bakımdan gerçek fizikle örtüşür.
• Wonka-Vite ve Eksi Diyarı. Yaşı geri sarmak ya da "eksi yaş" bilimsel bir kavram değildir; bunlar tamamen Dahl'ın kelime oyunudur.

Etkisi ve ödülleri

Devam kitabı karışık karşılandı ve eleştirmenler tarafından genel olarak ilk kitabın gerisinde bulundu. Kendi başına bir ödül kaydını doğrulayamadık; Dahl'ın ilk romanı ise çocuk edebiyatının en çok anılan eserlerinden biri olmayı sürdürüyor. Dahl bir üçüncü kitap planladı ama bitirmedi. Kitap seslendirmeye uyarlandı; Eric Idle'ın okuduğu bir sesli kitabı vardır. BBC Radio 4, 1983'te yaptığı radyo uyarlamasının ikinci yarısını bu kitaba ayırdı; sahne uyarlaması da yapıldı. Sinemaya hiç uyarlanmadı.

Dahl'ın eserleri çocuk edebiyatındaki yerinin yanında tartışma da yarattı. İlk kitaptaki Oompa-Loompa'ların betimlenmesini 1972'de yazar Eleanor Cameron The Horn Book dergisinde eleştirdi; Dahl 1973'te bu iddiaları "duyarsız" ve "canavarca" diyerek yanıtladı. NAACP'nin endişeleri üzerine Dahl ilk kitabı gözden geçirdi: Oompa-Loompa'lar bu revize baskıda ve devam kitabında beyaz ve hippi benzeri çizildi, Afrika'ya yapılan göndermeler çıkarıldı. İlk kitap 2012'de Royal Mail'in birinci sınıf posta pulunda yer aldı; BBC'nin 2023'te yaptığı "tüm zamanların en iyi 100 çocuk kitabı" anketinde 18. sırada bulundu.

Okurlar arasında bilinen bir tutarsızlık da şudur: ilk kitapta Charlie'nin dedelerinin ve ninelerinin yaşı 90'ın üzerindeyken, devam kitabında George ile Josephine 80, Georgina 78 yaşındadır.

Uyarlamaları

Charlie evreninin sinema uyarlamaları ilk kitaba aittir: Willy Wonka & the Chocolate Factory (1971), Tim Burton'ın Charlie and the Chocolate Factory (2005) ve Wonka'nın başlangıç hikâyesini anlatan Wonka (2023). Büyük Cam Asansör ise bugüne dek filme alınmadı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, çocuklarına sesli ya da yüksek sesle okuyan aileler ve Dahl'ın tuhaf mizahını seven okurlar için uygundur. Okuma sırası basittir: önce 1964 tarihli ilk roman, sonra bu devam kitabı. Michael Foreman'ın resimlediği 1986 baskısı ve Quentin Blake'in resimlediği 2018 renkli baskı gibi farklı resimli sürümleri vardır. Türkçede Charlie'nin Büyük Cam Asansörü adıyla bilinir, ama yayınevini doğrulayamadığımız için bir Türkçe baskı künyesi vermiyoruz.

Dahl metinlerinin yeni baskılarındaki düzenlemeler tartışılıyor: 2023'te Puffin'in ilk kitapta seksenden fazla değişiklik yaptığı bildirildi. Kitabın uzay çağı atmosferini sevenler ise gerçek hikâyeler için ISS'in içi sayfasına bakabilir.