Immanuel Velikovsky

Immanuel Velikovsky kimdir?

Immanuel Velikovsky (10 Haziran 1895, Vitebsk – 17 Kasım 1979, Princeton), Rus asıllı ABD'li hekim, psikanalist ve yazardır. 1950'de yayımladığı Worlds in Collision (Çarpışan Dünyalar) adlı kitabında, Venüs gezegeninin Jüpiter'den fırlamış bir kuyruklu yıldız olarak doğduğunu ve insanlık tarihi içinde Dünya'nın yakınından geçerek büyük felaketlere yol açtığını öne sürdü. Kitap ABD'de çok satanlar listesinin zirvesine çıktı, ama gökbilimciler ve fizikçiler tarafından kesin biçimde reddedildi. Bugün Velikovsky'nin çalışmaları sözde bilimin (bilim görüntüsü taşıyan ama bilimin yöntemlerine uymayan iddialar) klasik örneği sayılır ve bilimi bilim olmayandan ayırma sorunu (demarkasyon sorunu) tartışılırken sık sık örnek gösterilir. Uzay Gündem'de yer almasının nedeni de budur: Gezegenler hakkında yazılmış en ünlü yanlış kitaplardan birinin yazarıdır ve ona verilen cevaplar, bilimin bir iddiayı nasıl sınadığını gösteren öğretici bir örnek oluşturur.

Hayatı

Velikovsky, o dönem Rus İmparatorluğu'na bağlı, bugün Belarus sınırları içindeki Vitebsk'te varlıklı bir Yahudi ailenin oğlu olarak doğdu. Çocukken birkaç dil öğrendi, Moskova'daki Medvednikov Lisesi'ni 1913'te altın madalyayla bitirdi. Avrupa'yı gezdi, Filistin'e gitti; Fransa'da Montpellier'de kısa süre tıp, Edinburgh Üniversitesi'nde tıp öncesi dersler aldı. Birinci Dünya Savaşı'ndan önce Rusya'ya döndü ve 1921'de Moskova Üniversitesi'nden tıp diploması aldı.

Ardından Berlin'e geçti ve babasının maddi desteğiyle İbraniceye çevrilmiş bilimsel makalelerden oluşan iki ciltlik bir dizi yayımladı; matematik ve fizik cildinin hazırlanması için Albert Einstein'ın katkısını sağladı. 1923'te kemancı, sonradan heykeltıraş olan Elisheva Kramer ile evlendi. 1924-1939 yılları arasında İngiliz Mandası altındaki Filistin'de pratisyen hekim, psikiyatr ve psikanalist olarak çalıştı. Psikanalizi Viyana'da Freud'un öğrencisi Wilhelm Stekel'in yanında öğrenmişti; bu dönemde tıp ve psikanaliz dergilerinde on kadar makalesi çıktı.

1939'da, firavun Ekhnaton ile efsanevi Oidipus'u aynı kişi olarak gören bir kitap üzerinde çalışmak için ailesiyle New York'a gitti. Birkaç hafta sonra İkinci Dünya Savaşı başladı ve Velikovsky ABD'de kaldı. Asıl tanınmasını sağlayacak felaketçi gök bilimi ve tarih kuramını bu yıllarda geliştirdi. 1952'de Princeton'a (New Jersey) taşındı ve hayatının geri kalanını orada geçirdi. Son yıllarında şeker hastalığı ve aralıklı depresyonla uğraştı; kızının anlattığına göre bilim dünyasının sürekli reddi bu bunalımı ağırlaştırmış olabilir. 17 Kasım 1979'da Princeton'da öldü. Kızı Ruth Sharon 2005'te babasının arşivini Princeton Üniversitesi Kütüphanesi'ne bağışladı.

Fikirleri: mitlerden gök mekaniğine

Velikovsky'nin çıkış noktası tarihseldi. Kutsal Kitap'taki Mısır'dan Çıkış anlatısıyla Mısır kayıtları arasında yeterli uyum göremiyordu. Ipuwer Papirüsü'nde Mısır'a gelen belaların çağdaş bir anlatımını bulduğuna inandı ve her iki metni büyük bir doğal felaketin tanıklığı olarak yorumladı. Sonra bu felaketin fiziksel nedenini aradı ve dünyanın dört bir yanındaki mitleri karşılaştırarak, bugün karşılaştırmalı mitoloji denen yöntemle, insanlık tarihinde tekrarlanan küresel felaketler zinciri kurdu.

Ana iddiaları kısaca şöyleydi:

• Dünya, insanlığın yazılı tarihi sırasında da küresel ölçekte felaketler yaşadı; bunların izi jeolojik ve arkeolojik kayıtlarda bulunur.
• Bu felaketler bütün eski kültürlerin mitlerinde ve efsanelerinde kayıtlıdır; insanlar onları bir tür "kültürel bellek yitimi" ile sıradan efsaneye dönüştürmüştür.
• Felaketlerin nedeni, Dünya'nın Satürn, Jüpiter, Venüs ve Mars gibi gök cisimleriyle yaşadığı yakın karşılaşmalardır; bu cisimler insanlığın belleğinde kalacak kadar yakın bir geçmişte farklı yörüngelerde dolaşmıştır.
• Bu yörünge değişikliklerinin bilinen fizik yasalarına aykırılığını açıklamak için Velikovsky, kütleçekimine karşı koyan elektromanyetik kuvvetler varsaydı.

Worlds in Collision'a göre Venüs, Jüpiter'in içinde oluşmuş, MÖ 15. yüzyıl dolaylarında kuyruklu yıldız benzeri bir cisim olarak fırlatılmış ve Dünya'nın yakınından geçerek gezegenin yörüngesini ve eksen eğikliğini değiştirmişti. Elli iki yıl sonra yeniden yaklaşmış ve Dünya'nın dönüşünü bir süre durdurmuştu. MÖ 8. ve 7. yüzyıllarda ise Venüs'ün yerinden ettiği Mars, Dünya'ya yaklaşarak yeni felaketlere yol açmıştı. Velikovsky bu tezlerini bölüm bölüm yayımladı: Mısır, Yunan ve Yakın Doğu tarihini yüzyıllarca kaydıran "düzeltilmiş kronoloji"sini Ages in Chaos (1952), Oedipus and Akhnaton (1960), Peoples of the Sea (1977) ve Ramses II and His Time (1978) kitaplarında; jeolojik iddialarını Earth in Upheaval (1955) kitabında anlattı.

Çarpışan Dünyalar ve "Velikovsky olayı"

Kitabın el yazması sekiz yayınevinden geri döndükten sonra, ders kitabı piyasasında güçlü olan Macmillan tarafından 3 Nisan 1950'de yayımlandı. Daha çıkmadan Harper's Magazine ve Reader's Digest'te çıkan övgü dolu yazılar tartışmayı alevlendirmişti. Kitap hemen New York Times çok satanlar listesine girdi; on bir hafta zirvede, 27 hafta ilk ondaydı. Velikovsky'nin fikirlerini ona gönderdiği broşürden tanıyan Harvard gökbilimcisi Harlow Shapley, Macmillan'ın ders kitaplarına boykot örgütlemekle tehdit etti. İki ay içinde kitabın hakları Doubleday'e devredildi.

1950'ler ve 1960'ların başında Velikovsky üniversitelerde istenmeyen bir konuktu. Sonraki yıllarda ise Kuzey Amerika'daki kampüslerde rekor kalabalıklara konferanslar verdi; Kanada yayın kuruluşu CBC 1972'de, BBC 1973'te ona belgesel ayırdı. Bilim basınının ona cevap hakkı tanımadığını söyleyerek kendini "bastırılmış bir dâhi" gibi gördü ve inançları yüzünden yakılan Giordano Bruno ile karşılaştırdı. Bu çekişme, bilim tarihçileri ve toplumbilimciler tarafından "Velikovsky olayı" adıyla ayrı bir inceleme konusu oldu.

Bilimin cevabı

Gökbilimcilerin temel itirazı, kitabın öngördüğü gezegen hareketlerinin fiziksel olarak imkânsız olmasıydı: Önerilen yörünge değişiklikleri enerjinin ve açısal momentumun korunumu yasalarıyla bağdaşmıyordu. Amerikan Bilimi İlerletme Derneği (AAAS), 1974'te konuya bir oturum ayırdı; Velikovsky'nin de konuştuğu bu oturumda en ayrıntılı eleştiriyi Carl Sagan yaptı. Sagan'ın yazılı değerlendirmesi önce Scientists Confront Velikovsky (1977) kitabında, ardından gözden geçirilmiş haliyle 1979'daki Broca's Brain kitabında yayımlandı. Sagan'ın ve başka bilim insanlarının öne çıkan cevapları şunlardı:

• Sıcak Venüs: Velikovsky'nin taraftarları, Venüs'ün sıcak olacağını "önceden bildiğini" savundu. Sagan, Venüs yüzeyinin çok sıcak olduğu fikrinin kitaptan on yıl önce, dönemin önde gelen gökbilim dergisinde ve büyük ölçüde doğru bir gerekçeyle yayımlandığını hatırlattı; atmosferin ısıyı hapsetmesini gökbilimci Rupert Wildt daha önce açıklamıştı. Velikovsky ne bir sıcaklık değeri vermişti ne de doğru bir mekanizma: Gezegeni ısıtan, yakın geçişlerden kalan ısı değil, kalın atmosferin yarattığı sera etkisidir. Venüs Güneş'ten aldığından fazla ısı yaymaz; çarpışma ısısı olsaydı bile çoktan dağılmış olurdu.
• Hidrokarbon bulutları: Velikovsky, Venüs'ün hidrokarbonlarca zengin olması gerektiğini söyledi. 1962'de Mariner 2 sondasının hidrokarbon bulduğu basında yanlışlıkla yazıldı, sonra düzeltildi. Venüs'ün atmosferi büyük ölçüde karbondioksittir ve bulutları sülfürik asitten oluşur.
• Jüpiter'in radyo yayını: Sagan, mutlak sıfırın üzerindeki her cismin radyo dalgası yaydığını, Jüpiter'in güçlü manyetik alanına bağlı, kutuplanmış ve kesintili yayınının ise Velikovsky'nin hiçbir öngörüsünde bulunmadığını belirtti.
• Ay'ın yörüngesi: Gökbilimci Philip Plait, Venüs'ün Dünya'ya atmosfer alışverişi yapacak kadar yaklaşması halinde Ay'ın uzaya fırlatılacağını ya da yörüngesinin büyük ölçüde basıklaşacağını; oysa Ay'ın yörüngesinin neredeyse dairesel olduğunu ve 2000 yılı aşkın süredir kullanılan İbrani takvimindeki ay uzunluğunun gözle görülür biçimde değişmediğini vurguladı.
• Buz karotları: Grönland ve Antarktika'daki Vostok buz karotlarında (buzdan çıkarılan silindirik örnekler) önerilen büyüklükte yakın tarihli bir küresel felaketin izi yoktur.

Tarihçiler ve Mısırbilimciler de düzeltilmiş kronolojiyi neredeyse oybirliğiyle reddetti. Çivi yazısı uzmanı Abraham Sachs 1965'te Brown Üniversitesi'ndeki bir oturumda Velikovsky'nin Mezopotamya kaynaklarını kullanışını çürüttü; 1978'de Disiplinlerarası Çalışmalar Derneği'nin yalnızca bu konuyu tartışmak için Glasgow'da düzenlediği konferansta Peter James, John Bimson ve David Rohl gibi araştırmacılar da düzeltilmiş kronolojinin savunulamaz olduğu sonucuna vardı. Paleontolog Stephen Jay Gould, Velikovsky'yi ne kaçık ne de şarlatan saydığını, ama eski efsanelerin harfiyen doğruluğunu kurtarmak için gök mekaniğini baştan yazmaya kalkan, görkemli biçimde yanılmış biri olarak gördüğünü yazdı.

Tartışmanın öbür yüzü de vardı. Sagan, Kozmos dizisinde Velikovsky'nin fikirlerini eleştirirken, bazı bilim insanlarının bu fikirleri tartışmak yerine bastırmaya çalışmasını olayın en kötü yanı olarak niteledi. Ağaç halkası uzmanı Mike Baillie ise eski metinlerin yakın geçmişteki kuyruklu yıldız ve göktaşı olaylarına ipucu taşıyabileceği konusunda Velikovsky'ye hak verdi; ancak onun kuyruklu yıldızları hiç anlamadığını ve küçük cisimlerin tehlikesini göremediğini ekledi. Bugün Dünya'ya yakın asteroitler üzerine yapılan çalışmalar, gerçek çarpma tehlikesinin gezegen gezintilerinden değil, tam da bu küçük cisimlerden geldiğini gösteriyor.

Kitapları

• Worlds in Collision (Immanuel Velikovsky): iddiası ve bilimin cevabı (1950)

Etkisi

Velikovsky 1960'lar ve 1970'lerde geniş bir hayran kitlesi topladı. Siyaset bilimci Alfred de Grazia 1963'te yönettiği American Behavioral Scientist dergisinin bir sayısını ona ayırdı; 1972-1975 arasında Pensée dergisinin on sayısı, 1975'ten itibaren Kronos dergisi onun fikirlerine adandı, 1974'te İngiltere'de Disiplinlerarası Çalışmalar Derneği kuruldu. İlgi 1970'lerin ortasında zirveye ulaştı, 1980'lerde azaldı. Bazı izleyicileri yıldızların nükleer füzyonla değil, galaksi ölçeğinde elektrik akımlarıyla beslendiğini ileri sürdü; bu fikirler de bilim dünyasınca sözde bilim olarak reddediliyor.

Velikovsky'nin kalıcı mirası daha çok bilim tarihi ve felsefesi alanındadır. Tarihçi Michael D. Gordin 2012'de Chicago Üniversitesi Yayınları'ndan çıkan The Pseudoscience Wars kitabında modern "sınır bilimi"nin doğuşunu Velikovsky üzerinden anlattı. Eski mitleri gökyüzü olaylarının şifreli kaydı sayan sonraki popüler kitaplar, örneğin On İkinci Gezegen ve Tanrıların Parmak İzleri, okur karşısına benzer bir yöntemle çıktı. Sagan'ın şüphecilik üzerine yazdığı Karanlık Bir Dünyada Bilimin Mum Işığı, bu tür iddiaları sınamanın yollarını anlatan bir rehber olarak okunabilir.