Worlds in Collision (Immanuel Velikovsky): iddiası ve bilimin cevabı

Worlds in Collision (Türkçeye "Çarpışan Dünyalar" diye çevrilebilecek ad), Immanuel Velikovsky'nin 3 Nisan 1950'de Macmillan'dan çıkan kitabıdır. Velikovsky'ye göre Venüs, Jüpiter'den koparak fırlamış, kuyruklu yıldız benzeri bir cisim olarak Dünya'nın yakınından geçmiş ve bu yakın geçişler eski kutsal metinlerde ve mitlerde anlatılan mucizelerin, felaketlerin ve gökyüzü olaylarının gerçek kaynağı olmuştur. Kitap bilim camiasını ve yayın dünyasını sarsan bir tartışmaya yol açtı; yine de çok satanlar listesinde uzun süre kaldı.

Bu sayfada kitabın savunduğu fikri tarafsızca özetliyor, ardından gök mekaniğinin, Venüs ölçümlerinin ve buz karotlarının söylediklerini ayrıntılı biçimde anlatıyoruz. Kitap bilim değildir; ama bilim tarihinin en çok tartışılan "bilim dışı" kitaplarından biri olduğu için okumaya değer bir vaka çalışmasıdır.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın yöntemi karşılaştırmalı mitolojidir. Velikovsky, birbirinden bağımsız kültürlerin mitlerinde ve yazılı geçmişinde ortak izler arar; gök tanrılarıyla ilgili anlatıları sözlerine bakılarak değil, kelimesi kelimesine tarihî kayıt olarak okur. Bu okumaya göre eski çağlarda Dünya'nın gökyüzünde Venüs ve Mars'ın yakın yaklaşmaları yaşanmıştır. Kitap bunları Mısır'dan Çıkış anlatısındaki belalara, Kızıldeniz'in yarılmasına, gökten gelen yiyeceğe (manna) ve Yeşu'nun uzayan gününe kadar uzanan bir dizi olayla ilişkilendirir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitabı sahne sahne anlatmıyorum; ana savı kendi cümlelerimle özetliyorum. Aşağıdakiler Velikovsky'nin iddialarıdır, bilimsel bulgu değildir.

Kitabın başlıca öne sürdüğü, Venüs'ün yaklaşık MÖ 15. yüzyılda Jüpiter'den bir kuyruklu yıldız gibi fırladığıdır. Bu cisim Güneş Sistemi'nde kararsız bir yörüngeye girmiş ve Dünya'ya birkaç kez yaklaşmıştır. Velikovsky bu yaklaşmaların Dünya'nın yörüngesini ve eksen eğikliğini değiştirdiğini, böylece afetler zincirinin yaşandığını savunur. Mısır'dan Çıkış'ta anlatılan "belalar", Kızıldeniz'in yarılması ve gökten düşen yiyecek, bu olayların insan hafızasındaki kalıntıları sayılır. Velikovsky'ye göre Venüs sonunda bugünkü yörüngesine oturmuştur.

Velikovsky bu olayların insanlığın belleğinde silinmiş ya da mitlere dönüşmüş izler bıraktığını söyler; bir psikiyatrist olarak, toplumların büyük bir korkuyu bastırıp unuttuğu fikrini de bu okumaya katar. Kitabın okuru ikna etme yolu da budur: mitleri ortak bir travmanın kalıntısı sayar ve her kültürde benzer bir motif bulduğunda bunu kanıt gibi sunar.

Ardından sahneye Mars girer. Velikovsky'ye göre Mars, MÖ 8. ve 7. yüzyıllarda Dünya'ya yeniden yaklaşmış, bu kez de felaketler yaşanmıştır. Kitabın ikinci yarısı bu ikinci sarsıntı dizisini ve ardından sistemin bugünkü düzenine yerleşmesini ele alır. Böylece kitap, antik çağın büyük çalkantılarını insanların zihninden değil, gökyüzündeki gerçek bir yörünge dramından çıkarır.

Velikovsky bu çerçeveden birtakım öngörüler de çıkarır: Venüs'ün hâlâ çok sıcak olması ve hidrokarbon bakımından zengin olması gerektiğini, Jüpiter'in radyo gürültüsü yayması gerektiğini ve Dünya'nın manyetik alanının Ay'a kadar uzandığını söyler. Savunucuları bu öngörülere sık sık dikkat çeker. Eleştirmenler ise bunların kitabın asıl savını, yani Venüs'ün Jüpiter'den fırlayıp Dünya'ya yaklaştığını kurtarmadığını belirtir.

Kitap, Velikovsky'nin daha geniş bir iddia sisteminin en bilinen halkasıdır: Ages in Chaos (1952) eski Mısır için yeniden düzenlenmiş bir kronoloji, Earth in Upheaval (1955) ise jeolojik felaketçilik fikirlerini sunar.

Yazar ve yazıldığı dönem

Immanuel Velikovsky 10 Haziran 1895'te Vitebsk'te doğdu, 17 Kasım 1979'da New Jersey'nin Princeton kentinde öldü. Psikiyatrist ve psikanalistti; Viyana'da Freud'un öğrencisi Wilhelm Stekel'in yanında çalıştı. Gökbilimci ya da fizikçi değildi.

Kitabın yayın serüveni de ünlüdür. Velikovsky'nin kitabı sekiz yayıncı geri çevirdikten sonra Macmillan kabul etti. Gökbilimci Harlow Shapley, kitabın yayımlanmasına karşı çıktı ve Macmillan'ın ders kitaplarına boykot çağrısı yapmakla tehdit etti. Bunun üzerine kitap iki ay içinde Doubleday'e devredildi; orada da çok satanlar arasına girdi. Kitap, New York Times çok satanlar listesinin zirvesinde on bir hafta, ilk onunda ise yirmi yedi hafta kaldı. Bilimsel çevreler ise kitabı bir sansür tartışmasının odağına çevirdi: Shapley gibi gökbilimciler, Macmillan'ın kararını sert eleştirmişti; Velikovsky'nin savunucuları ise bu olayı çoğunlukla bilim camiasının baskısı olarak sunar. Bu iki tarafı da hatırda tutmak, olayı anlamak için önemlidir. Harlow Shapley ve Immanuel Velikovsky sayfalarında kişilerin ayrıntısını bulabilirsiniz.

Bilim ne diyor?

Kısaca: bugünkü bilgimiz, Velikovsky'nin senaryosunun gerçekleşmediğini kesin biçimde gösteriyor. Neden böyle olduğu birkaç başlıkta toplanabilir.

Gök mekaniği: enerji ve açısal momentum

Velikovsky'ye yöneltilen temel fizik eleştirisi, önerdiği yörünge değişimlerinin enerjinin ve açısal momentumun korunumu yasalarını çiğnemesidir. Carl Sagan, Amerikan Bilimi İlerletme Derneği'nin (AAAS) 1974'te Velikovsky'ye ayırdığı oturumda ayrıntılı bir eleştiri sundu. Sagan özellikle Velikovsky'nin Venüs'ün sıcaklığı için belirli bir değer vermediğini, önerdiği ısınma mekanizmasının yetersiz olduğunu ve yüzeyin zamanla soğuyacağı iddiasının tutmadığını belirtti. Üstelik bir gezegenin Jüpiter'den kopması, bugünkü gezegen oluşum bilgisiyle bağdaşmaz: gezegenlerin nasıl oluştuğunu Güneş Sistemi nasıl oluştu? sayfamızda anlattık.

Sorunu somutlaştırmak için şöyle düşünebiliriz. Bir gezegenin yörüngesini değiştirmek çok büyük bir enerji gerektirir; iki gezegenin birbirine yakın geçmesi ise her ikisinin de hareketini bozar. Velikovsky'nin senaryosunda Venüs'ün ve Dünya'nın birkaç bin yıl içinde yeniden dengeli, neredeyse dairesel yörüngelere oturması gerekir; hesaplar bunun için gereken enerjiyi ve bu enerjinin nereye gittiğini açıklayamaz. Kuyruklu yıldızların ne olduğunu ve gezegenlere nasıl çarptıklarını Kuyruklu yıldızlar ve Shoemaker-Levy 9 sayfalarında okuyabilirsiniz: gerçek bir çarpışma yalnızca bir gezegenin yörüngesini değil, atmosferini ve yüzeyini de bozar ve izleri gözlenir.

Venüs gerçekte nasıl bir yer?

Velikovsky'nin "Venüs sıcak olmalı" öngörüsü, kâğıt üzerinde doğru çıkmış gibi görünür; ancak gerekçesi ve ayrıntısı yanlıştı. NASA'nın verilerine göre Venüs'ün atmosferi yaklaşık yüzde 96,5 karbondioksit ve yüzde 3,5 azottan oluşur; yüzey basıncı yaklaşık 93 bar, yani Dünya'daki deniz seviyesi basıncının kabaca 92 katıdır, ortalama yüzey sıcaklığı da yaklaşık 464 °C'dir. Bu aşırı sıcaklığın nedeni, Venüs'ün Jüpiter'den "taze fırlamış" olması değil, yoğun karbondioksit atmosferinin sera etkisidir. Velikovsky'nin beklediği "hidrokarbon bakımından zengin" atmosfer ise ölçülmemiştir. İlk Venüs verileri 1962'de Mariner 2 ile geldi; ayrıntılar için Venüs'ün keşfi ve Venüs'ün atmosferi yazılarımıza bakabilirsiniz. Ayrıca kraterlerin sayımıyla yapılan yaşlandırmaya göre Venüs'ün yüzeyi yaklaşık 300–600 milyon yıl yaşındadır; bu, birkaç bin yıl önce ortaya çıkmış bir gezegenle bağdaşmaz.

Dünya'nın kendi kayıtları

Dünya'nın dönüşü Velikovsky'nin dediği gibi değişmiş olsaydı, bu izlerde kalırdı. Ay döngülerinden yapılan çıkarımlar Dünya'nın dönüşünün o dönemde değişmediğini gösterir; buz karotlarındaki kayıtlar da önerilen tarih aralığında bir küresel felaketin işaretini taşımaz. Mısır tarihini yeniden yazan Ages in Chaos kronolojisi de tarihçiler tarafından neredeyse tümüyle reddedilmiştir.

Mit ile tarih arasındaki fark

Velikovsky'nin yönteminin zayıf noktası, mitleri doğrudan gök gözlem raporu saymasıdır. Mitlerde ortak motifler (sel, gök yangını, karanlık) birçok kültürde bulunur, çünkü insanlar benzer doğa olaylarıyla (volkanlar, depremler, tufanlar, kuyruklu yıldızlar) karşılaşır. Ortak motif, ortak bir gök olayının kanıtı olmak zorunda değildir. Yakın bir gök olayı için daha dayanıklı veriler gerekir: yörünge hesapları, kraterler, tortul katmanlar. Bunların hiçbiri Velikovsky'nin senaryosunu desteklemez. Gerçek gezegen çarpışmalarının nasıl izler bıraktığını görmek isterseniz Dev çarpışma hipotezi sayfasına bakabilirsiniz: Ay'ın oluşumunu anlatan bu öneri, hesaplarla ve kayaç verileriyle sınanır; mitlerle değil.

Neden bu kadar ilgi çekti?

Kitabın cazibesi, kutsal metinlerdeki ve mitlerdeki felaket anlatılarını tek bir açıklamaya bağlamasındaydı: "Atalarımız abartmıyordu, gerçekten gökte bir şey olmuştu." Bu, hem dindar okura hem de mitolojiyle ilgilenenlere hitap eden çekici bir fikirdi. Velikovsky bir psikiyatristti ve fikrini sınanabilir bir hesapla değil, toplu bir "kolektif hafıza" argümanıyla savunuyordu; bu da onu bilim insanlarının eleştirisine açık bırakırken genel okur için ikna edici kılıyordu. Kitabın serüveni, bir fikrin ilginç olmasının doğru olduğu anlamına gelmediğini göstermesi bakımından da öğreticidir.

Etkisi ve ödülleri

Kitap bilimsel bir ödül almadı; etkisi bilimde değil, bilim ile toplum ilişkisinde oldu. "Velikovsky olayı" olarak bilinen tartışma, bilim insanlarının marjinal fikirlere nasıl yanıt vermesi gerektiği sorusunun klasik örneğidir. Bilim topluluğu Velikovsky'nin çalışmasını bilim dışı kabul etmiştir; ama kitaplar genel okurda ilgi görmeyi sürdürmüştür. Sagan'ın 1974'teki eleştirisi bu tartışmanın bilimsel yönünü açıkça ortaya koyduğu için bugün de anılır. Şüpheci düşünmeyi sevenler Sagan'ın Karanlık Bir Dünyada Bilimin Mum Işığı kitabına da göz atabilir.

Uyarlamaları

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, güncel gök bilimi öğrenmek isteyenler için bir kaynak değildir. Ama bilim tarihine, "sahte bilim" tartışmalarına ve bir fikrin neden ikna edici göründüğüne ilgi duyanlar için ilginç bir örnektir. Okurken şu soruyu aklınızda tutun: "Bu iddiayı bir gözlem ya da hesap destekliyor mu, yoksa yalnızca mitlerin yorumu mu?" Önce Venüs ve Jüpiter sayfalarımızdan gerçek verileri görmek, sonra kitaba bu gözle bakmak en verimli yoldur: Venüs ve Jüpiter.