Harlow Shapley

Harlow Shapley, küresel yıldız kümelerinin uzaklıklarını ölçerek Güneş'in Samanyolu'nun merkezinde değil, merkezden uzak sıradan bir yerde bulunduğunu gösteren Amerikalı gökbilimcidir. Bu bulgu, Kopernik'in Dünya'yı evrenin merkezinden çıkarmasına benzer biçimde, Güneş'i de galaksinin merkezinden çıkardı. 1920'de Heber Curtis ile yaptığı ve "Büyük Tartışma" diye anılan münazarada evrenin boyutunu tartıştı. 1921-1952 arasında Harvard College Gözlemevi'ni yöneterek Amerikan gökbiliminin önde gelen kurumlarından birini biçimlendirdi.

Erken yaşamı ve eğitimi

Shapley, 2 Kasım 1885'te ABD'nin Missouri eyaletindeki Nashville yakınlarında bir çiftlikte doğdu. 1907'de gazetecilik okumak için Missouri Üniversitesi'ne gitti; gazetecilik programının açılışı ertelenince ders kataloğundan gökbilimi seçti. Mezuniyetinin ardından bir bursla Princeton Üniversitesi'ne geçti ve gökbilimci Henry Norris Russell'ın yanında çalıştı; doktorasını 1914'te aldı.

Mount Wilson ve Samanyolu'nun ölçülmesi

Doktoradan sonra George Ellery Hale'in daveti üzerine Kaliforniya'daki Mount Wilson Gözlemevi'ne katıldı. Henrietta Swan Leavitt'in bulduğu dönem-parlaklık ilişkisinden yararlandı: Sefe değişeni denen yıldızların parlaklık değişim süresi, gerçek parlaklıklarını, dolayısıyla uzaklıklarını verir. Shapley bu yolla küresel kümelerin, yani yüz binlerce yıldızın top biçiminde bir araya geldiği yıldız kümelerinin uzaklıklarını tahmin etti.

Elde ettiği uzaklıklardan iki sonuç çıkardı: Samanyolu o zamana kadar sanılandan çok daha büyüktü ve Güneş merkezde değil, kenara yakın sıradan bir konumdaydı. Shapley ayrıca Sefe değişenlerinin çift yıldız değil, zonklayan, yani düzenli aralıklarla genişleyip büzülen yıldızlar olduğu görüşünün yerleşmesine katkı verdi.

Büyük Tartışma

26 Nisan 1920'de Washington'daki ABD Ulusal Müzesi'nin Baird Salonu'nda (bugün Smithsonian Doğa Tarihi Müzesi), ABD Ulusal Bilimler Akademisi toplantısında Shapley ile Heber D. Curtis karşı karşıya geldi. Soru, sarmal bulutsuların Samanyolu'nun içinde mi, yoksa onun gibi ayrı "ada evrenler" mi olduğuydu.

Shapley, Samanyolu'nun yaklaşık 300.000 ışık yılı çapında olduğunu, evrenin büyük bölümünü kapsadığını ve sarmal bulutsuların onun kenarlarındaki nesneler olduğunu savundu. Curtis ise Samanyolu'nu yaklaşık 30.000 ışık yılı çapında görüyor, sarmal bulutsuların ayrı galaksiler olduğunu düşünüyordu. Shapley'in dayanaklarından biri, Adriaan van Maanen'in bir sarmal bulutsunun dönüşünü ölçtüğü iddiasıydı; bu ölçümler sonradan hatalı çıktı.

1920'lerde Edwin Hubble, Andromeda'da bulduğu Sefe değişenleriyle bu bulutsunun Samanyolu'nun çok dışında olduğunu gösterdi ve ana soruda Curtis haklı çıktı. Buna karşılık Güneş'in galaksinin dış bölgelerinde olduğu konusunda Shapley haklıydı; Samanyolu'nun gerçek boyutu ise iki tahminin arasında kaldı.

Tartışmanın bir başka ayrıntısı da Andromeda'da görülen parlak bir yıldız patlamasıydı. Shapley bunu, Andromeda ayrı bir galaksi olsaydı inanılmaz derecede parlak olması gerekeceği için karşı kanıt olarak kullandı. Bugün bu patlamanın sıradan bir nova değil, kısa süre için koca bir galaksiyi gölgede bırakabilen bir süpernova olduğu kabul edilir. Gökbilim tarihçisi Michael Hoskin ise Shapley'in o gün yaptığı konuşmanın büyük ölçüde tartışma yaratmayacak konulara ayrıldığını belirtir.

Harvard yılları

Shapley 1921'de Edward Charles Pickering'in ardılı olarak Harvard College Gözlemevi'nin başına geçti ve 1952'ye kadar bu görevde kaldı. Gözlemevinde Cecilia Payne'i işe aldı; Payne 1925'te gözlemevinde yaptığı çalışmayla Radcliffe Koleji'nde gökbilim doktorası alan ilk kişi oldu. 1925-1932 arasında 76.000 galaksiyi haritalama çalışmasına girişti ve galaksi süperkümelerinin varlığına inanan ilk gökbilimcilerden biri oldu; bugün Shapley Süperkümesi onun adını taşır. 1953'te, bir yıldızın çevresinde suyun sıvı kalabileceği bölge için "sıvı su kuşağı" kavramını önerdi; bu fikir bugün yaşanabilir bölge olarak bilinir.

Bilim ve kamusal yaşam

Shapley bilimin örgütlenmesinde de etkin oldu. 1947'de Amerikan Bilimi İlerletme Derneği'nin (AAAS) başkanı seçildi; Joseph Needham ile birlikte UNESCO'nun adındaki "bilim" harfinin, yani S'nin korunmasında pay sahibi sayılır ve 1940'larda Ulusal Bilim Vakfı (NSF) gibi kamu destekli bilim kuruluşlarının kurulmasına katkı verdi. 1946'da üyesi olduğu bir sanat ve bilim komitesi Temsilciler Meclisi'nin Amerikan Karşıtı Faaliyetler Komitesi tarafından soruşturuldu; Shapley komitenin yöntemlerini açıkça eleştirdi.

Ödülleri ve mirası

1926'da Henry Draper Madalyası'nı, 1934'te Kraliyet Gökbilim Derneği'nin Altın Madalyası'nı, 1939'da Bruce Madalyası'nı aldı. Kitapları arasında Star Clusters (Yıldız Kümeleri, 1930), Of Stars and Men (Yıldızlar ve İnsanlar, 1958) ve Galaxies (Galaksiler, 1972) bulunur. 20 Ekim 1972'de Colorado'nun Boulder kentinde öldü. Ay'daki Shapley krateri ve 1123 Shapleya asteroidi onun adını taşır.

Bilmeye değer

• Gökbilime gazetecilik bölümünün açılışı ertelendiği için, ders kataloğundan seçerek başladı.
• Büyük Tartışma'nın ana sorusunda yanıldı, ama Güneş'in galaksideki konumu konusunda haklıydı.
• "Yaşanabilir bölge" fikrinin ilk biçimlerinden birini, "sıvı su kuşağı" adıyla 1953'te önerdi.
• Galaksi süperkümelerinin varlığına inanan ilk gökbilimcilerdendi; Shapley Süperkümesi onun adını taşır.