Boris Strugatski

Boris Strugatski kimdir?

Boris Natanoviç Strugatski (15 Nisan 1933, Leningrad – 19 Kasım 2012, Sankt-Peterburg), ağabeyi Arkadi Strugatski ile birlikte yazdığı romanlarla Sovyet ve Rus bilimkurgusunun klasiklerini veren yazar, senarist, editör ve çevirmendir. Kardeşlerin en tanınmış eseri, Türkçede Uzayda Piknik adıyla da anılan Piknik na obochine (Yol Kenarında Piknik, 1972) romanıdır; Andrey Tarkovski'nin Stalker (İz Sürücü, 1979) filmi bu romandan doğdu. Boris Strugatski yazar olmadan önce eğitimli bir gökbilimciydi: Leningrad Devlet Üniversitesi'nde astronomi okudu, ardından yaklaşık on yıl Pulkovo Gözlemevi'nde çalıştı.

Strugatski kardeşlerin kitapları, uzay yolculuğunun ve uzaylılarla temasın teknik serüvenini çoğu zaman bir ahlak sorusuna bağlar: Daha ileri bir uygarlık, geri kalmış bir dünyanın tarihine müdahale etmeli mi? İnsan, anlayamadığı bir şeyle karşılaştığında ne yapar? Bu sorular onları Sovyetler Birliği'nde en çok okunan, aynı zamanda sansürle en çok uğraşan yazarlar arasına soktu.

Hayatı: kuşatılmış Leningrad'dan Pulkovo'ya

Boris, sanat eleştirmeni Natan Strugatski ile ilkokul öğretmeni Aleksandra Strugatskaya'nın küçük oğludur; ağabeyi Arkadi ondan yaklaşık yedi buçuk yaş büyüktü. İkinci Dünya Savaşı'nda aile kuşatılmış Leningrad'da kaldı. Ocak 1942'de babası ile Arkadi şehirden tahliye edildi; babası yolda öldü. Boris ise annesiyle birlikte kuşatmanın ilk ağır kışını şehirde geçirdi ve ancak Ağustos 1942'de tahliye edilebildi. Yazar sonraki yıllarda bu dönemi hep karanlık bir çocukluk anısı olarak anlattı.

Savaştan sonra Leningrad'a dönen Boris, 1950'de liseyi bitirdi. Fizik bölümüne giremeyince aynı üniversitenin matematik-mekanik fakültesinde astronomi okudu ve 1955'te mezun oldu. Lisansüstü çalışmasında danışmanı K. F. Ogorodnikov'un önerisiyle geniş çift yıldızların, yani birbirinden çok uzakta dolanan yıldız çiftlerinin dinamiği üzerine iki yıl kadar çalıştı. 1965'e kadar Pulkovo Gözlemevi'nde hesap makinelerinden sorumlu mühendis olarak görev yaptı, Kafkasya'daki jeodezik ve astronomik keşif gezilerine katıldı. 1964'te kardeşiyle birlikte Yazarlar Birliği'ne kabul edildi; bundan sonra geçimini yalnız yazarak sağladı.

İki kardeş farklı şehirlerde yaşadı: Arkadi Moskova'da, Boris Leningrad'da. Kendi anlatımlarına göre uzun deneyler sonunda bir çalışma yöntemi geliştirdiler: önceden ayrıntılı bir plan hazırlayıp her cümleyi birlikte, yüksek sesle tartarak yazmak. Bu ortaklık Arkadi'nin 12 Ekim 1991'deki ölümüne kadar sürdü.

Uzay ve bilimkurgu eserleri

Kardeşlerin ilk romanı Strana bagrovyh tuç (Kızıl Bulutlar Ülkesi, 1959), deneme aşamasındaki bir foton motoruyla Venüs'e giden bir mürettebatı anlatır. O yıllarda Venüs'ün kalın bulutlarının altı henüz bilinmiyordu; romandaki tehlikeli gezegen, insanlığın onu kolonileştirme yolundaki ilk adımı olarak kurgulanmıştı. Kitap, yayımlanmadan önce RSFSC Eğitim Bakanlığı'nın okul çocuklarına yönelik bilim ve teknik kitapları yarışmasında üçüncülük aldı. Ardından gelen Put' na Amal'teyu (Amalthea'ya Yolculuk, 1960) Jüpiter'in küçük uydusu Amalthea'yı (ayrıntısı Jüpiter'in uyduları sayfasında) mekân seçer.

1960'ların başında kardeşler, ileride yaklaşık on kitaba sahne olacak ortak bir gelecek tarihi kurdu: Öğle Evreni (Mir Poludnya). Polden', XXII vek (Öğle, 22. Yüzyıl, 1962) ile başlayan bu dünyada komünist bir Dünya, galaksiye yayılır ve başka uygarlıklarla karşılaşır. Dalyokaya Raduga (Uzak Gökkuşağı, 1963), fizikçilerin bir deneyinin yol açtığı ve gezegendeki tüm yaşamı silen bir dalgayı anlatır. Trudno byt' bogom (Tanrı Olmak Zor, 1964) ise Orta Çağ'daki bir gezegene gizlice yerleşmiş bir Dünyalı gözlemcinin, zulmü seyrederken müdahale edip etmeme ikilemini işler. Kardeşlerin pek çok kitabında yer alan bu "müdahale etmeme" sorusu, bugün Fermi paradoksu tartışmalarında öne sürülen hayvanat bahçesi hipotezini akla getirir.

Ponedel'nik naçinayetsya v subbotu (Pazartesi Cumartesi Başlar, 1965), bir büyücülük araştırma enstitüsünde geçen, masalla bilimsel terimleri karıştıran mizahi bir romandır. Obitayemyy ostrov (Yerleşik Ada, 1969; İngilizcede Prisoners of Power) yabancı bir gezegene düşen genç bir Dünyalının totaliter bir rejimle karşılaşmasını, Malış (Çocuk, 1971) uzaylılarca büyütülmüş bir insan çocuğunu, Juk v muraveynike (Karınca Yuvasındaki Böcek, 1980) ise insanlığın içinde gizlenmiş olabilecek bir yabancı aklın yarattığı kuşkuyu konu edinir.

En ünlü romanları Piknik na obochine 1971'de yazıldı ve 1972'de Avrora dergisinde dört sayı hâlinde yayımlandı. Roman, Dünya'nın altı farklı noktasına iki gün içinde gelip giden ve kimsenin görmediği "Ziyaretçiler"in ardında bıraktığı Bölge'lerde geçer. Bölgelerde fizik kurallarına uymayan olaylar yaşanır, anlaşılmaz işlevli nesneler bulunur. Bu nesneleri yasa dışı yollarla dışarı kaçıranlara "stalker" denir. Romandaki bir bilim insanına göre Ziyaret, bir yol kenarında mola veren piknikçilerin geride bıraktığı çöpten farksızdır: Ziyaretçiler insanları fark etmemiş bile olabilir. Bu fikir, ilk temasın büyük bir buluşma değil, iki taraf için anlamı tamamen farklı bir karşılaşma olabileceğini anlatan bilimkurgunun en etkili imgelerinden biri oldu. İlk Amerikan baskısı 1977'de New York'ta Macmillan tarafından yapıldı; Boris Strugatski'nin 2003'teki sayımına göre roman 22 ülkede 55 kez basılmıştı.

Bilimle ilişkisi

Boris Strugatski'nin astronomi eğitimi, kardeşlerin ortaklığında belirli bir iş bölümü yarattı. Ortaklığın ilk yıllarında ağabey Arkadi taslakları yazar, Boris ilk okur, eleştirmen ve "teknik konular" danışmanı olurdu. Gezegenlerin fiziği, yörüngeler ve uzay araçlarıyla ilgili ayrıntılar onun alanıydı. Daha sonraki dönemde roller değişti; Boris çoğu zaman fikir üreten taraf oldu.

Kardeşlerin bilime bakışı yalnız teknik doğrulukla sınırlı kalmadı. Kitaplarında bilim, çoğu zaman insanın kavrayışının sınırlarını sınayan bir araçtır. Uzak Gökkuşağı'nda bilgi uğruna dikkatsizce yapılan bir deney bir dünyayı yok eder; Uzayda Piknik'te Bölge'den çıkarılan nesnelerin özellikleri, onları inceleyen uluslararası enstitünün bilim insanları için bile bir bilmece olarak kalır. Bu yaklaşım, Polonyalı yazar Stanisław Lem'in insan aklının bir uzaylı okyanusu çözemediği Solaris romanıyla akraba sayılabilir. Edebiyat araştırmacıları, kardeşlerin ilk dönem eserlerinde Lem'in açık bir etkisi olduğunu belirtir; Boris Strugatski ise yalnızca bir "düşünce yakınlığı"ndan söz etmeyi tercih etti.

Boris Strugatski hayatının sonuna kadar Pulkovo'ya bağlı kaldı. Vasiyeti üzerine yakılan yazarın külleri, eşi Adelaida'nın külleriyle karıştırılarak 5 Nisan 2014'te gençliğinde çalıştığı gözlemevinin bulunduğu Pulkovo tepelerine serpildi. Gökyüzünde de adları yaşıyor: Kırım Astrofizik Gözlemevi'nde Nikolay Çernıh'in 11 Eylül 1977'de keşfettiği ana kuşak asteroidi 3054 Strugatskia, kardeşlerin onuruna adlandırıldı.

Sinema: Stalker ve diğer uyarlamalar

Tarkovski Uzayda Piknik'i okuyunca romanı sinemaya uyarlamak istedi ve senaryoyu kardeşlere yazdırdı. Kendi anlatımlarına göre Strugatskiler senaryoyu yönetmen için defalarca baştan yazmak zorunda kaldı; sonunda ortaya romana yalnızca gevşek biçimde dayanan, felsefi ve psikolojik yönü ağır basan bir film çıktı. Senaryo üzerindeki uzun çalışma, yazarlarla yönetmenin arasının bozulmasıyla bitti. Mayıs 1979'da gösterime giren Stalker, 1980 Cannes Film Festivali'nde Ekümenik Jüri Ödülü'nü aldı ve zamanla sinema tarihinin en önemli filmleri arasında sayıldı. Tarkovski'nin bir başka bilimkurgu uyarlaması için Solaris (1972) sayfasına bakılabilir.

Diğer uyarlamalar arasında Peter Fleischmann'ın 1989 ve Aleksey German'ın 2013 tarihli Tanrı Olmak Zor filmleri, Fyodor Bondarçuk'un iki bölümlük Obitayemyy ostrov (2008) filmi ve Konstantin Lopuşanski'nin Çirkin Kuğular (2006) filmi sayılabilir. Boris Strugatski, Lopuşanski'nin Ölü Bir Adamdan Mektuplar (1986) filminin senaryosunu Vyaçeslav Rıbakov ve yönetmenle birlikte yazdı.

Sansür yılları ve ağabeyinden sonra

1960'ların sonunda Sovyet Komünist Partisi'nin propaganda bölümü felsefi bilimkurguya karşı tavır aldı. Troyka Masalı, Yamaçtaki Salyangoz ve Çirkin Kuğular gibi metinler resmî yayın dünyasının dışına itildi ve el yazması kopyalarla, yani samizdat yoluyla okundu. Uzayda Piknik'in kitap olarak basılması bile yıllarca sürdü. 1980'lerde ise kardeşler Sovyetler Birliği'nin en çok basılan yazarlarından biri ve bağımsız düşüncenin simgesi hâline geldi.

Arkadi'nin ölümünden sonra Boris, "S. Vitiçki" takma adıyla iki roman yayımladı: Poisk prednaznaçeniya (Yazgıyı Arayış) ve 2002'de tamamladığı Bessil'nyye mira sego (Bu Dünyanın Güçsüzleri). Ortak yapıtlarının oluşumunu anlattığı Geçmişe Yorumlar adlı anı kitabını da kendi adıyla çıkardı. 1974'ten ölümüne kadar Leningrad'daki genç bilimkurgu yazarları seminerini yönetti; bu seminer, Rus bilimkurgusunun "dördüncü dalga" diye anılan kuşağının buluşma yeri oldu. 1993'ten beri verilen "Bronz Salyangoz" ödülünü kurdu, 2002'den itibaren Polden', XXI vek dergisinin genel yayın yönetmenliğini üstlendi. Uzun süredir lenfoma hastası olan yazar, 19 Kasım 2012'de Sankt-Peterburg'da öldü.

Ödülleri

• Uzayda Piknik'in İngilizce çevirisi, 1978 John W. Campbell Anma Ödülü'nde ikinci oldu.
• Romanın İsveççe çevirisi 1979'da İskandinav Bilimkurgu Kongresi'nin Jules Verne Ödülü'nü, roman 1981'de Metz'teki Fransız Bilimkurgu Festivali'nde yılın en iyi yabancı kitabı ödülünü aldı.
• Karınca Yuvasındaki Böcek ile kardeşler, 1981'de kurulan Aelita ödülünün ilk sahipleri oldu.
• Boris Strugatski, Ölü Bir Adamdan Mektuplar senaryosuyla 1987'de Vasilyev Kardeşler adını taşıyan Rusya Devlet Ödülü'nü paylaştı.
• 2001 yılı Rusya Devlet Başkanlığı edebiyat ve sanat ödülünü ve 2003'te Onur Nişanı'nı aldı.

Kitapları

• Tanrı Olmak Zor (Strugatski kardeşler): konusu, ilk temas etiği ve filmleri (1964)
• Uzayda Piknik (Strugatski kardeşler): konusu, Bölge'nin bilimi ve Stalker (1972)

Etkisi

Strugatskilerin etkisi Rus edebiyatının çok ötesine uzandı. "Stalker" sözcüğü Rusçaya yerleşti; önce Bölge'ye kaçak giren kişiyi, Tarkovski'nin filminden sonra yasak ya da bilinmeyen yerlerde yol gösteren rehberi, daha sonra terk edilmiş yerleri gezen meraklıları anlatır oldu. 2007'de çıkan S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl ile başlayan oyun dizisi, romanın ve filmin Bölge fikrini Çernobil'in yasak bölgesiyle birleştirdi. Disco Elysium'un tasarımcıları da kardeşleri esin kaynakları arasında saydı.

Öğle Evreni'ndeki ormanlarla kaplı Pandora gezegeni, James Cameron'ın Avatar filmindeki Pandora ve Na'vi halkıyla karşılaştırıldı; Boris Strugatski ise filmin kitaplarından aşırıldığı fikrini kabul etmedi. 2014'te Sankt-Peterburg'da bir meydana kardeşlerin adı verildi. Boris Strugatski'nin asıl mirası belki de bir kuşak okura öğrettiği sorudur: Evrende yalnız olmadığımızı öğrendiğimiz gün, karşılaştığımız şeyi gerçekten anlayabilecek miyiz? Bu soru bugün dünya dışı yaşam arayışının da merkezinde duruyor.