Beşinci Element (The Fifth Element)

Luc Besson'un 1997 yapımı Beşinci Element, renkli kostümleri, uçan taksileri, opera söyleyen uzaylı divası ve uydurma bir dille konuşan kahramanıyla 1990'ların en sıra dışı bilimkurgu filmlerinden biri. Besson'un ilk tohumlarını ergenlik yıllarında attığı hikâye, Dünya'yı yok etmeye gelen kadim bir kötülüğe karşı dört taşı ve gizemli bir "beşinci elementi" bir araya getirmeye çalışan bir taksi şoförünü anlatıyor. Film Cannes Film Festivali'ni açtı, dünya çapında büyük bir gişe başarısı yakaladı ve zamanla kült bir yapıma dönüştü.

Konusu

Film 1914'te Mısır'da bir tapınakta açılıyor. Mondoshawan adlı uzaylılar, her 5.000 yılda bir ortaya çıkan büyük bir kötülüğe karşı insanlığı koruyacak silahı yanlarına alıp gidiyor. Bu silah dört klasik elementi, yani toprağı, suyu, havayı ve ateşi temsil eden dört taş ile beşinci elementi saklayan bir lahitten oluşuyor. Mondoshawanlar, kötülük geri döndüğünde silahı getireceklerine söz veriyor.

Zaman 23. yüzyıla atlıyor ve gerçekten de dev, canlı bir ateş topu Dünya'ya doğru ilerliyor. Silahı getiren Mondoshawan gemisi, sanayici Zorg'un kiraladığı paralı askerlerin saldırısıyla yok ediliyor. Enkazdan kurtarılan tek bir el parçasından bilim insanları Leeloo'yu yeniden yaratıyor. Laboratuvardan kaçan Leeloo, eski bir özel kuvvetler binbaşısı olup şimdi uçan taksi şoförlüğü yapan Korben Dallas'ın aracının içine düşüyor. Korben, Vito Cornelius ve Ruby Rhod ile birlikte taşların peşine düşüyor; yol onları Fhloston'daki lüks bir otelde verilen, opera divası Plavalaguna'nın konserine götürüyor.

Yapım ve oyuncular

Besson hikâyeyi 16 yaşlarında bir roman olarak yazmaya başlamıştı; film gösterime girdiğinde 38 yaşındaydı. İlk taslakta kahramanın adı Zaltman Bleros'tu ve hikâyenin bir kısmı bir tatil köyünde geçiyordu. Divanın adı Plavalaguna'nın, Besson'un tatil yaptığı Hırvatistan'daki bir otelden ilham aldığı düşünülüyor. Görsel dünyayı kurmak için Fransız çizgi romanının iki ustası, Jean "Moebius" Giraud ve Jean-Claude Mézières işe alındı; ekip 8.000'den fazla çizim üretti. Mézières'in bir çizgi roman albümü, filmin ünlü uçan taksisine ilham verdi. Kostümleri moda tasarımcısı Jean Paul Gaultier hazırladı; yalnız Fhloston sahnelerindeki figüranlar için 900 kostüm dikildi.

Besson filmi Fransa'da çekmek istese de yeterli stüdyo bulamadı; çekimler büyük ölçüde Londra yakınlarındaki Pinewood Stüdyoları'nda, Mısır sahneleri ise Moritanya'da yapıldı. Leeloo için yaklaşık 400 kelimelik "İlahi Dil" adlı yapay bir dil uyduruldu. Kadroda Bruce Willis (Korben Dallas), Milla Jovovich (Leeloo), Gary Oldman (Zorg), Ian Holm (Vito Cornelius) ve Chris Tucker (Ruby Rhod) yer alıyor. Diva Plavalaguna'yı Maïwenn Le Besco canlandırırken şarkıları soprano Inva Mula seslendirdi.

Bilim ne diyor?

Filmin adı, eski Yunan düşüncesine dayanıyor. Antik dünyada her şeyin toprak, su, hava ve ateşten oluştuğu düşünülüyordu; Aristoteles bunlara gökleri oluşturduğunu düşündüğü beşinci bir öz, eter ya da Latince adıyla quinta essentia ekledi. Modern kimya bu dört elementi çoktan geride bıraktı: Bugün bildiğimiz elementler periyodik tablodaki atom türleri ve bunların sayısı dört değil, yüzün üzerinde.

İlginç olan, "beşinci element" fikrinin kozmolojide yeniden karşımıza çıkması. 1998'de iki ayrı gökbilimci ekibi, uzak süpernovaların beklenenden sönük göründüğünü fark etti ve evrenin genişlemesinin hızlandığı sonucuna vardı. NASA'nın verdiği bilgiye göre bu hızlanmanın arkasındaki ve henüz doğası bilinmeyen "karanlık enerji", evrenin yaklaşık yüzde 68-70'ini oluşturuyor. Karanlık enerjiyi açıklamak için önerilen modellerden birinin adı tam da bu yüzden kuintesans (quintessence), yani beşinci öz. Sabit bir kozmolojik sabitin aksine kuintesansın zamanla değişebilen bir alan olduğu düşünülüyor. Ancak bu hâlâ kuramsal bir öneri; karanlık enerjinin gerçekte ne olduğu bugünün en büyük açık sorularından biri.

Filmdeki "canlı ateş topu" ise bilimsel bir karşılığı olan bir şey değil; bir yıldıza benzese de bilinçli davranan ve yön değiştiren bir gök cismi saf fantezi. Uçan taksilerle dolu dikey şehir, Bıçak Sırtı gibi filmlerin karanlık geleceğine renkli ve neşeli bir cevap gibi. Filmin lüks uzay tatili fikri ise artık tamamen hayal değil: Sivil uzay uçuşları birkaç yıldır gerçek ve Inspiration4 gibi görevlerde profesyonel olmayan yolcular yörüngeye çıktı.

Etkisi

Film 7 Mayıs 1997'de Cannes Film Festivali'nin açılış filmi olarak gösterildi. Yaklaşık 90 milyon dolar olduğu en sık belirtilen bütçesine karşılık dünya genelinde 263 milyon doları aşan hasılat elde etti; gelirin dörtte üçü ABD dışından geldi. 1997'nin en çok hasılat yapan dokuzuncu filmi oldu ve 2011'de The Intouchables onu geçene kadar en çok hasılat yapan Fransız filmi olarak kaldı.

Eleştirmenler ikiye bölündü: Roger Ebert filmi "büyük çılgın filmlerden biri" diye övdü, Chris Tucker'ın taşkın performansı ise tartışma yarattı. Film En İyi Ses Efekti Kurgusu dalında Oscar'a aday gösterildi; Fransa'nın César ödüllerinde En İyi Yönetmen, En İyi Görüntü Yönetimi ve En İyi Sanat Yönetimi ödüllerini, İngiltere'de ise BAFTA En İyi Görsel Efekt ödülünü kazandı. Bugün bilimkurgunun kült klasikleri arasında sayılıyor ve kostüm, renk ve şehir tasarımıyla sonraki pek çok yapıma ilham veriyor.

Filmin görsel mirası ölçülerle de kayıt altında: Görsel Efektler Derneği 2007'de onu en etkili görsel efekt filmleri arasında 50. sıraya koydu, Time Out dergisi de 2014'te en iyi bilimkurgu filmleri listesinde 42. sıraya yerleştirdi. Gösterime girmesinin ardından bir de mahkeme süreci yaşandı: Moebius ve Alejandro Jodorowsky, filmin birlikte yarattıkları Incal çizgi romanından kopya olduğunu öne sürerek dava açtı, ancak dava 2004'te reddedildi. Besson ise bir devam filmi planlamadığını hep söyledi; film bu yüzden tek başına duran, benzeri olmayan bir yapım olarak kaldı. Cannes'daki gala da filmin kendisi kadar gösterişliydi: yapımcı Gaumont, gösterimi fütüristik bir bale, Jean Paul Gaultier imzalı bir defile ve havai fişeklerle süsledi.

Kısaca

• Yıl: 1997
• Yönetmen: Luc Besson
• Senaryo: Luc Besson, Robert Mark Kamen
• Süre: 126 dakika
• Oyuncular: Bruce Willis, Milla Jovovich, Gary Oldman, Ian Holm, Chris Tucker
• Ödüller: 3 César, 1 BAFTA, 1 Oscar adaylığı