Yoda kimdir? Yıldız Savaşları'nın 900 yaşındaki Jedi ustası

Yoda kimdir? Yoda, George Lucas'ın yarattığı Yıldız Savaşları (Star Wars) evreninde Güç'le çok güçlü bir bağı olan, küçük, yeşil ve yaşlı bir uzaylı Jedi ustasıdır. Cümlelerini alışılmadık, ters bir sözcük sırasıyla kurmasıyla tanınır. Orijinal üçlemede bataklık gezegeni Dagobah'ta tek başına yaşayan ve Luke Skywalker'ı eğiten bir bilgedir; önceki üçlemede ise Jedi Yüksek Konseyi'ni yöneten, genç Jedi'ları yetiştiren usta olarak görünür. 900 yaşına ulaşan ömrüyle serinin en tanınmış Jedi ustasıdır.

Hangi eserlerde geçer?

Yoda, ilk kez 1980'de vizyona giren İmparatorluğun Saldırısı'nda karşımıza çıktı. Başlıca göründüğü yapımlar şunlardır:

• Orijinal üçleme: İmparatorluğun Saldırısı (1980) ve Jedi'ın Dönüşü (1983)
• Önceki üçleme: Gizli Tehlike (1999), Klonların Saldırısı (2002) ve Sith'in İntikamı (2005)
• Devam üçlemesi: sesiyle Güç Uyanıyor (2015) ve Skywalker'ın Yükselişi (2019), Güç ruhu olarak Son Jedi (2017)
• Animasyonlar: Star Wars: Clone Wars (2003-2005), Klon Savaşları filmi (2008) ve dizisi, Star Wars Asiler, Tales of the Jedi (2022) ve Young Jedi Adventures
• Diğer: son bölümünde konuşmadan göründüğü The Acolyte (2024)

Bütün filmlerin ve dizilerin sırasını Star Wars izleme sırası sayfamızda bulabilirsiniz.

Karakter nasıl doğdu?

Lucas başlangıçta Obi-Wan Kenobi'nin ikinci filmde de Luke'u eğitmeyi sürdürmesini planlıyordu; ama Obi-Wan'ı ilk filmde öldürmeye karar verince yeni bir öğretmene ihtiyaç doğdu. Bu öğretmen ilk tasarılarda "Minch Yoda" adlı küçük, kurbağaya benzer bir yaratıktı. Lucas, karakteri küçük bir Dalai Lama gibi düşündüğü için ona Doğu'yu çağrıştıran bir ad aradı ve "Yoda"da karar kıldı. Senaristlerden Lawrence Kasdan, Yoda'nın Akira Kurosawa'nın 1954 tarihli Yedi Samuray filmindeki samuray lideri Shimada'ya dayandığını anlattı. Lucas'ın amacı, Luke'a en yoksul kişiye bile saygı göstermeyi öğretecek, seyircinin beklediğinin tam tersi bir usta yaratmaktı.

Filmin görsel efekt sanat yönetmeni Joe Johnston, Yoda'nın yüzlerce farklı çizimini yaptı; Lucas'ın seçtiği tasarımı Johnston, bir cin, bir trol ve bir cücenin karışımı olarak tarif etti. Lucas, karaktere bir aksandan daha çarpıcı, kendine özgü bir konuşma biçimi vermek için ters sözcük sırasını seçti.

Hikâyedeki yeri

İmparatorluğun Saldırısı'nda Luke, Obi-Wan'ın ruhunun yönlendirmesiyle Dagobah'a gelir. Yoda önce kim olduğunu söylemez ve Luke'un sabrını sınamak için onu kışkırtır. Luke, aradığı büyük Jedi ustasının bu küçük ve tuhaf yaratık olduğunu öğrenince şaşırır. Yoda onu sabırsız ve disiplinsiz bulduğu için eğitmeye isteksizdir, ama Obi-Wan'la konuştuktan sonra kabul eder. Luke eğitimini bitirmeden arkadaşlarına yardım etmek için Dagobah'tan ayrılır; Yoda ile Obi-Wan onun hazır olmadığı konusunda uyarır.

Önceki üçleme, Yoda'yı Jedi Düzeni'nin zirvesinde gösterir. Gizli Tehlike'de genç Anakin Skywalker'da büyük bir korku sezer ve onun eğitiminin tehlikeli olacağını öngörür. Klonların Saldırısı'nın doruk noktasında Obi-Wan ile Anakin'i kurtarır ve eski öğrencisi Kont Dooku ile ışın kılıcı düellosuna girer; dijital karakter, kuklayla mümkün olmayan bu dövüş sahnesini mümkün kıldı.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Sith'in İntikamı'nda Şansölye Palpatine kendisinin Sith Lordu Darth Sidious olduğunu açığa çıkarır ve klon askerlere Jedi komutanlarını öldürme emrini verir. Yoda, ölen her Jedi'ı Güç aracılığıyla hisseder, kendisine yönelen saldırıdan kurtulur ve Senato'da Sidious'la düelloya girer; iki taraf da üstün gelemeyince geri çekilmek zorunda kalır. Padmé'nin ölümünden sonra ikizlerin saklanmasını önerir, Leia'yı Alderaan'a, Luke'u Tatooine'e gönderir. Jedi'ın Dönüşü'nde artık hasta ve güçsüzdür; Luke'a Vader'ın babası olduğunu doğrular, Jedi olabilmesi için Vader'la yüzleşmesi gerektiğini söyler ve 900 yaşında, bedeni gözden kaybolarak huzur içinde ölür. Devam üçlemesinde Güç ruhu olarak yaşlı Luke'a görünür.

Yoda'yı kim canlandırdı?

İmparatorluğun Saldırısı'nın ekibi Yoda için stop-motion animasyon, Yoda kostümü giydirilmiş bir maymun ya da çocuk gibi seçenekleri tartıştı, sonunda gelişmiş bir kuklada karar kıldı. Kuklayı Stuart Freeborn ve Wendy Froud yaptı. Freeborn, Yoda'nın yüzünü kendi yüz hatlarına ve karaktere zeki bir hava vermesi umuduyla Albert Einstein'ın yüzüne dayandırdı. Lucas kukla için Muppet'ların yaratıcısı Jim Henson'a başvurdu; başka bir projeyle meşgul olan Henson, Frank Oz'u önerdi. Oz elini kuklanın başına sokarak ağzı ve kaşları oynatırken Kathryn Mullen, Wendy Froud ve David Barclay gözleri, kulakları ve öteki parçaları kablolar, ipler, hidrolik ve elektronik düzeneklerle yönetti. Lucas başta karakteri başka birinin seslendirmesini düşünmüş, sonunda bu iş için de en iyi adayın Oz olduğuna karar vermişti.

Frank Oz 25 Mayıs 1944'te İngiltere'nin Hereford kentinde, kuklacı bir ailenin oğlu olarak doğdu. 1963'te Henson'ın ekibine katıldı; The Muppet Show'da Miss Piggy ile Fozzie Bear'ı, Susam Sokağı'nda Kurabiye Canavarı'nı ve Grover'ı canlandırdı. Little Shop of Horrors ve Dirty Rotten Scoundrels gibi filmleri de yönetti. Gizli Tehlike'nin 1999'daki ilk sürümünde Yoda iki geniş plan dışında yeni bir kuklaydı; sonraki iki filmde tamamen bilgisayarla üretildi ve Oz yalnız sesini verdi. Yönetmen Rian Johnson Son Jedi'da yeniden kuklaya döndü ve orijinal kalıbı kullandı. Klon Savaşları film ve dizisinde Yoda'yı Tom Kane, İmparatorluğun Saldırısı'nın radyo uyarlamasında ise John Lithgow seslendirdi.

Karakterin arkasındaki bilim: ters sözcük sırası ve 900 yıllık ömür

Yoda'nın konuşma biçimi dilbilimde çoğunlukla nesne-özne-yüklem (İngilizce kısaltmasıyla OSV) dizilişinin kültürdeki en tanınmış örneği olarak anılır: Cümlede önce nesne, sonra özne, en sonda yüklem gelir. Bu diziliş dünya dillerinde varsayılan sıra olarak çok nadirdir. Onu olağan sıra olarak kullanan diller arasında Amazon havzasındaki Xavante ve Apurinã gibi birkaç dil ile Hindistan'daki Mizo dili sayılır; İngiliz İşaret Dili de belirli durumlarda bu sırayı kullanır. Pek çok dilde ise bu sıra yalnızca vurgu yapmak için başvurulan bir üslup aracıdır.

Türkçe okur için ilginç bir ayrıntı var: Dünya dillerinin en yaygın dizilişi, Türkçenin de varsayılan sırası olan özne-nesne-yüklemdir (SOV). Bu sıra ile İngilizcenin kullandığı özne-yüklem-nesne (SVO), belirli bir sözcük sırası olan dillerin yüzde 87'sinden fazlasını oluşturur. Türk dillerinde sözcük sırası esnektir; başka sıralar da kullanılabilir, ama bunlar cümlenin bir öğesini vurgulamak için seçilir. Yoda'nın sözcük oyunu bilgisayar dünyasına da geçti: Bir koşul ifadesinde sabit değeri sola yazma alışkanlığına "Yoda koşulları" (Yoda conditions) deniyor. Yazılımcı Thomas M. Tuerke terimi 2006'da ilk kez internette yayımladığını söylüyor; bu yazım biçimi bugün WordPress ve Symfony'nin kodlama kurallarında yer alıyor.

Yoda'nın 900 yıllık ömrü ise gerçek biyolojinin çok ötesindedir. Bilinen omurgalılar arasında en uzun yaşayanı Grönland köpekbalığıdır; ömrünün 272 ile 510 yıl arasında olduğu tahmin ediliyor ve bu canlı ancak 150 yaşı civarında üreme olgunluğuna erişiyor. Yaşı kesin olarak belirlenebilen en yaşlı tek tek hayvan ise 2006'da İzlanda açıklarında çıkarılan ve kabuğundaki yıllık büyüme halkaları sayılarak 507 yaşında olduğu hesaplanan Ming adlı, Arctica islandica türünden çift kabuklu bir yumuşakçadır. Yani 900 yıl, bilinen hiçbir hayvanın ulaşmadığı bir yaştır. Başka gezegenlerde nasıl yaşam biçimleri olabileceğini dünya dışı yaşam arayışı sayfamızda ele aldık.

Kültürdeki etkisi

Yoda, 1980'de ilk göründüğünde eleştirmenlerin büyük beğenisini kazandı. New York Times eleştirmeni Vincent Canby onu filmin en çok ses getiren unsuru olarak gördü. Wall Street Journal'dan Joy Gould Boyum ise kuklanın ustaca yapıldığını, Oz'un karakteri seyircinin onun gerçek olup olmadığını merak edeceği kadar canlı kurduğunu yazdı. Roger Ebert, 1997'deki yeniden gösterim için yazdığı yazıda Yoda'nın yansıttığı duygu yelpazesini övdü ve oyunculuğunun belki de filmdeki en iyisi olduğunu söyledi. Empire dergisine göre Yoda, droidler C-3PO ve R2-D2'den sonra serinin en sevilen karakteridir.

Karakter zamanla bilgeliğin ve "görünüşe aldanmamak" fikrinin evrensel bir simgesine dönüştü. "Weird Al" Yankovic'in Yoda adlı parodi şarkısı, 2012'de İngiltere'de yayımlanan Vodafone reklamları ve sayısız gönderme, onun Yıldız Savaşları'nı izlemeyenlerin bile tanıdığı bir figür olduğunu gösterir. Yoda, kukladan dijital karaktere uzanan yolculuğuyla aynı zamanda sinemadaki özel efekt tarihinin de canlı bir özetidir.