Thorby kimdir? Heinlein'ın köleden galaksi vatandaşına çocuğu

Thorby kimdir? Thorby, Robert A. Heinlein'ın Citizen of the Galaxy (Galaksi Vatandaşı) romanının kahramanıdır: Jubbul gezegeninin bir köle pazarında satılan, yaşlı bir dilencinin yanında yetişen ve sonra ticaret gemileri, uzay askerliği ve dev bir ticaret şirketinin başkanlığı arasında gezinen bir çocuk. Gerçek adı Thor Bradley Rudbek'tir. Roman, onun "kimsenin çocuğu" olmaktan "kendi sorumluluğunu taşıyan bir yetişkin"e dönüşme hikâyesidir. Okur için Thorby, Heinlein'ın en sevilen gençlik kahramanlarından biri olduğu kadar, kölelik ve özgürlük üzerine kurulu bir hikâyenin taşıyıcısıdır.

Hangi eserlerde geçer?

Thorby yalnızca Citizen of the Galaxy'de görünür. Roman, Eylül, Ekim, Kasım ve Aralık 1957'de Astounding Science Fiction dergisinde tefrika edildi ve aynı yıl Scribner's yayınevinden Heinlein'ın "gençlik romanları"ndan biri olarak kitaplaştı. Heinlein bu dizide 1947'den 1959'a kadar her sonbahar, yılbaşı hediyesi olacak bir kitap çıkarıyordu. Roman, Rudyard Kipling'in Kim adlı romanından güçlü biçimde etkilenmiştir; Heinlein'ın yazım tarzını ele alan kaynaklarda da Citizen of the Galaxy, Kim'in bir tür yeniden kurgulanmış hâli olarak anılır. Kitabın konusu, bilimi ve okuma önerileri için kitap rehberine bakabilirsiniz. Aynı yazarın gençlik kahramanlarından biri olan Jim Marlowe'un hikâyesi de bu dizinin başka bir halkasıdır.

Hikâyedeki yeri

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Romanın evreninde insanlık yıldızlararası yolculuğu çözmüş, çeşitli uzaylı ırklarla ticaret yapıyor; ama bazı gezegenlerde insan köleliği yeniden ortaya çıkmış durumdadır. Terra Hegemonyası'nın uzay gücü olan Hegemonya Muhafızları bu ticareti bastırmaya çalışır. Thorby'yi küçük bir çocukken Jubbul'daki pazarda ucuz bir bedelle satın alan kişi, "Topal Baslim" lakaplı bir dilencidir. Baslim ona dilencilik dışında matematik, tarih ve birkaç dil de öğretir. Thorby zamanla bu adamın sıradan bir dilenci olmadığını, özellikle köle ticareti hakkında bilgi topladığını fark eder. Baslim, Thorby'ye önceden bir plan ve bir mesaj ezberletmiştir; casusluktan tutuklanıp sorgulanmadan ölünce Thorby, bu mesajı beş yıldız gemisi kaptanından birine ulaştırmak zorundadır.

Mesaj, Free Traders (Serbest Tüccarlar) topluluğundan Kaptan Krausa'nın Sisu gemisine ulaşır. Serbest Tüccarlar, gemilerde yaşayan, kapalı, kabile yapılı ve anaerkil bir kültüre sahip insanlardır. Kaptan, Baslim'e borçlu olduğu için Thorby'yi büyük risk alarak aralarına alır; kaptanın evlatlığı olarak Thorby geminin yaşamına katılır, dillerini ve kurallarını öğrenir ve bir korsan gemisini yok ederek Sisu'yu kurtarır. Bu arada ateş kontrolündeki amiri olan genç Mata, onu eş olarak görmeye başlar; ancak ikisi de aynı yarı-soydan (moiety) sayıldığı için bu birliktelik Serbest Tüccar geleneğinde yasaktır ve Mata başka bir gemiye aktarılır.

Kaptan, Baslim'in son isteğine uyup Thorby'yi Hegemonya Muhafızları'nın bir kruvazörüne teslim eder. Thorby, Baslim'in aslında Muhafızlar'da bir albay olduğunu ve köleliğe karşı savaşmak için Jubbul'a casus olarak yerleştiğini öğrenir. Pahalı bir geçmiş araştırmasını ödeyemeyince Muhafızlar'a katılmayı kabul eder. Sonunda kimliği ortaya çıkar: Thorby, Rudbek ve Ortakları adlı devasa bir yıldızlararası şirketi yöneten, çok güçlü ve zengin bir ailenin kaybolmuş mirasçısıdır. Şirketi onun yokluğunda, evlilik yoluyla akraba olan "Amca" John Weemsby yönetmektedir.

Thorby, anne babasının ortadan kayboluşunu ve kendisinin köle olarak satılmasını araştırırken şirketin bazı yan kuruluşlarının köle ticaretini gizlice desteklediğinden ve ondan kâr ettiğinden şüphelenir. Weemsby soruşturmayı durdurunca Thorby hukuki yola gider ve vekâlet oyları için bir mücadele başlatır; üvey kızı Leda'nın kendi hisselerini onun lehine kullanmasıyla beklenmedik biçimde kazanır. Weemsby'yi işten çıkarır ve şirketin tüm kontrolünü alır. Şirketi köle ticaretinden temizlemenin çok büyük bir iş olduğunu görünce, Baslim'in izinden gidip Muhafızlar'ın seçkin köle karşıtı "X" Birliği'ne katılma hayalinden gönülsüzce vazgeçer ve görevi, şirketin başında köleliğe karşı savaşmak olarak üstlenir.

Canlandıranlar

Thorby'yi canlandıran bir oyuncu yoktur; doğrulanabilen kaynaklarda romanın bir film ya da dizi uyarlaması anılmıyor. Karakter bu yüzden yalnızca sayfada yaşar.

Karakterin arkasındaki bilim

Thorby bir fizik ya da biyoloji hikâyesi değil, bir toplum hikâyesidir; bu yüzden "bilim" burada daha çok gerçek dünyanın kendisidir. Romanın temalarına bakan kaynaklara göre Thorby birbirinden tümüyle farklı dört toplumsal ortama sırayla uyum sağlar ve bu ortamların her biri bir tür kölelik biçimi sunarak kişisel özgürlükle karşılaştırılır. Ayrıca Thorby bilgisiz başlar, deneyimle ve aldığı eğitimle olgunlaşır; Heinlein'ın birçok kitabında olduğu gibi, kazandığı bilgiyle hem kendi sorunlarını hem çevresindekilerinkini çözer.

Köleliğin kitapta "yeniden ortaya çıkmış" bir sorun olması yazarın uydurması değildir; bugün de gerçek bir sorundur. Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) 2022 küresel tahminlerine göre dünyada 27,6 milyon kadın, erkek ve çocuk zorla çalıştırılmaktadır ve bu zorla çalıştırmanın yüzde 63'ü özel ekonomide gerçekleşmektedir. Bu yüzden romandaki Rudbek ve Ortakları'nın köle ticaretini dolaylı biçimde desteklemesi fikri, bugünün özel ekonomisi için de tanıdık bir sorudur.

Thorby'nin hikâyesinin edebî kökeni ise Kipling'dedir. Kim, 1901'de kitap hâlinde çıkan ve Hindistan'ın pazarlarını, kültürünü ve dinlerini anlatan bir romandır. Kahramanı Kimball O'Hara, Lahor sokaklarında dilenerek yaşayan yetim bir çocuktur ve zamanla "Büyük Oyun" (Rusya ile Britanya'nın Orta Asya'daki rekabeti) çevresindeki casusluk ağına girer. Thorby'nin dilencilikten istihbarata uzanan yolu, başka bir gezegen ve başka bir çağa taşınmış aynı iskeleti taşır: sokakta büyüyen bir çocuk, ona hem bakan hem onu eğiten yaşlı bir koruyucu ve gizli bir bilgi toplama ağı.

Jubbul, Terra Hegemonyası ve Serbest Tüccarlar Heinlein'ın kurgusudur; romanı gerçek astronomi yerine toplumsal sorular üzerinden okumak daha verimlidir.

Kültürdeki etkisi

Citizen of the Galaxy ilk çıktığında olumlu karşılandı. Galaxy dergisinin eleştirmeni Floyd C. Gale, Heinlein'ın mantıklı ve eğlendirici bir yazar olduğunu belirtti; The New York Times'ta Villiers Gerson ise kitabı, yapısal sorunlarına ve zayıf bulduğu sonuna rağmen her yıl yazılan uzay maceralarının büyük çoğunluğundan daha iyi buldu. Citizen of the Galaxy, Heinlein'ın Scribner's için yazdığı gençlik romanları dizisinin bir parçasıdır. Bu dizinin ertesi yılki kitabı Have Space Suit—Will Travel (1958) olmuştur; Scribner's 1959'da, Heinlein'ın Starship Troopers metnini prestijli çizgisi için fazla tartışmalı bulup reddedince yazar başka bir yayınevine yöneldi ve gençlik romanları dönemi sona erdi.

Thorby'nin en ilgi çekici yanı, sonunda bir "kurtarıcı"ya dönüşmek yerine sorumluluğu seçmesidir: köleliğe karşı savaşı elit bir birlikte değil, kendi mirası olan şirketin içinde, büyük ve zahmetli bir işle sürdürmeye karar verir. Heinlein'ın kitaplarında sık görülen "öğrenerek büyüyen kahraman" teması burada, özgürlüğün sorumlulukla birlikte geldiği fikrine bağlanır.