Pilot Pirx kimdir? Lem'in sıradan görünen uzay pilotu

Pilot Pirx kimdir? Pirx, Stanisław Lem'in 1959'dan başlayarak yazdığı öykülerde adım adım kadet, pilot ve gemi komutanı olan kurgusal bir uzay pilotudur. Onu kahramanlık gösterileri değil, olağan bir mesleki titizlik, yavaş düşünme ve tereddüt anlarında bile çökmeyen sağduyu ayırır. Lem'in bu biraz beceriksiz, çoğu zaman şüpheci ve son derece insani pilotu, bilimkurgunun parlak "yıldız kaptanı" tipinden bilerek uzak durur. Lehçe kaynaklara göre öykülerde adı yalnızca "Pirx" olarak geçer; "Parvis" adı Fiyasko bağlamında ortaya çıkar.

Hangi eserlerde geçer?

Pirx'in asıl evi, Lem'in Opowieści o pilocie Pirxie (Pilot Pirx'in Öyküleri) derlemesidir. Lehçe kaynaklara göre derleme ilk kez 1968'de Wydawnictwo Literackie tarafından yayımlandı; bugünkü basımlar on öykü içerir. Test, Patrol ve Albatros 1959'da, Terminus 1961'de, Odruch warunkowy (Koşullu Refleks) 1963'te yazıldı; Polowanie, Wypadek ve Opowiadanie Pirxa 1965 tarihlidir. Rozprawa 1968'de, Ananke ise 1971'de yazıldı ve sonraki baskıya eklendi. İngilizceye iki ayrı derleme olarak çevrildi: 1979 ve 1982'de.

Pirx öyküleri Lem'in öbür kitaplarından tonuyla ayrılır. Burada uzay, uzaylı bilinçlerin değil, görevlerin ve insan zaaflarının uzayıdır. Yazarı daha geniş bir çerçevede tanımak için Stanisław Lem sayfasına, uzaylı zekâyla iletişimsizlik temasına ise Solaris sayfasına bakabilirsiniz.

Pirx, Lem'in son bilimkurgu romanı Fiyasko ile de ilişkilendirilir. Lehçe kaynaklar Fiyasko'yu Pirx'in hikâyesinin devamı olarak okur. Romanın kendisi ise kahramanın kimliğini kesin söylemez: İngilizce kaynaklara göre prolog Parvis adlı bir pilotun Titan'daki kazasını anlatır ve olasılıklar soyadı "P" ile başlayan iki adama kadar daraltılır. "Fiyasko'daki kişi Pirx'tir" cümlesi bu yüzden kesin bir olgu değil, güçlü bir okumadır.

Hikâyedeki yeri

Pirx'in öyküleri bir kariyer çizgisi izler. Kadet olarak başlar, pilot ve seyrüseferci olur, sonunda komutanlığa ulaşır. Lehçe kaynaklar onu güvenilir, pratik ve "düzgün" bir insan olarak tanımlar; baskı altında iyi iş çıkarır, ama romantik ilişkilerde beceriksizdir. Derlemedeki ana düşünce şudur: tereddüt etmek, yanılmak ve şüphe duymak insanın zayıflığı olduğu kadar bir üstünlüğüdür; mükemmel makine bunu yapamaz.

Pirx'in yolu Dünya, Ay ve Mars hatlarında geçer. Öykülerin bir bölümü robot bilinci, otomasyonun güvenilirliği ve yapay zekânın sınırları gibi sorularla ilgilidir. İngilizce adıyla The Inquest olan Rozprawa bunun en bilinen örneğidir: insanların ve androidlerin birlikte çalıştığı, kimin kim olduğunun gizlendiği bir mürettebatta güvenin nasıl sınandığını anlatır.

Hikâyenin sonu

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Rozprawa'nın film uyarlamasında android pilot Calder, makinelerin üstünlüğünü kanıtlamak için tehlikeli bir manevraya girişir; Pirx buna engel olur ve olaydan sonra soruşturmaya çağrılır. Sonuçta Birleşmiş Milletler'in bu tür androidlerin üretimini yasakladığı anlatılır.

Fiyasko'da ise hikâye çok daha karanlıktır. Titan'da kaza geçiren bir pilot donar ve yüzyıllar sonra yeniden canlandırılır; belleğini yitirmiştir ve adını Mark Tempe olarak alır. Eurydike adlı gemiden Hermes adlı küçük araçla gönderilen ekip, zeki yaşam belirtileri gösteren Quinta gezegeniyle iletişim kurmaya çalışır. Gezegen sakinleri iletişimi reddeder; insanlar müdahaleyi tırmandırır, sonunda gezegen yok olur. Tempe indiğinde kimseyi bulamaz, yalnız gizemli bir yığın görür. Quinta sakinlerinin ne olduğunu son anda kavrar, ama bunu bildirmeye vakti kalmaz.

Canlandıranlar

Pirx'in en bilinen sinema uyarlaması, Marek Piestrak'ın yönettiği Polonya-Sovyet ortak yapımı Test pilota Pirxa'dır (İngilizce adıyla Inquest of Pilot Pirx). Lehçe kaynaklara göre film 1978'de yapıldı, 25 Mayıs 1979'da gösterime girdi. Rozprawa öyküsüne dayanan filmde Pirx'i Sovyet oyuncu Sergey Desnitsky canlandırır; Lehçe dublajını Piotr Krukowski yapmıştır. Zbigniew Lesień ilk pilot John Calder'i, Vladimir Ivashov ikinci pilot Harry Brown'u oynar. Çekimler Moszna, Paris ve Wrocław'da yapıldı.

Filmin konusu şudur: Satürn'ün Cassini Aralığı'na doğru giden bir uzay gemisinde, kimlikleri gizli tutulan insanlar ve "doğrusal olmayan" (nonlinear) denen gelişmiş androidler birlikte bir deneme seferine çıkar; yolculuk sırasında sabotaj olayları yaşanır. Eleştirmen Paweł Ziemkiewicz, filmi Polonya'da düzenli bilimkurgu sinemasının başlangıcı olarak değerlendirmiştir.

Pirx, Macaristan'da da ekrana taşındı. Kaynaklar bu yapımı farklı biçimde kaydeder: Lehçe kaynaklar 1972 tarihli Pirx pilóta kalandjai adlı bir filmi, İngilizce kaynaklar 1973'te bir televizyon dizisini anar.

Karakterin arkasındaki bilim

Film, Satürn'ün halkaları arasındaki Cassini Aralığı'na gider. Bu aralık, Satürn'ün A ve B halkalarını ayıran yaklaşık 4.800 kilometre genişliğinde bir boşluktur ve adını 1675'te Paris Gözlemevi'nde keşfeden Giovanni Domenico Cassini'den alır. Yerden bakıldığında karanlık bir bant gibi görünür, ancak Voyager sondaları aralığın boş olmadığını, C halkasına benzer bir halka maddesi barındırdığını gösterdi. Halkaların aydınlanmamış yüzünden bakıldığında ise parçacık yoğunluğu düşük olduğundan ışığı geçirir ve parlak görünebilir.

Aralığın iç kenarındaki parçacıklar, Mimas uydusunun her bir turuna karşılık iki tur atar; bu 2:1 rezonans yörüngeleri kararsızlaştırarak yoğunluğun keskin biçimde azalmasına yol açar. Aralıktaki ara boşlukların birçoğu bugün de açıklanabilmiş değildir. Satürn sistemini daha geniş görmek için Satürn'ün halkaları, Satürn ve Fiyasko'nun başlangıcının geçtiği Titan sayfalarına bakabilirsiniz.

Pirx öykülerindeki asıl bilimsel soru ise yapay zekâyla ilgilidir: insan gibi görünen bir makineyi ayırt edebilmek, ona güvenip güvenemeyeceğimiz ve karar verme yetisinin ne olduğu. Film, insanın tereddüt edebilmesini makineye göre bir üstünlük olarak sunar. Lem'in kendisi de İngilizce kaynaklara göre 2005 röportajlarında, gerçekten zeki robotların hem istenmeyen hem de yapılamaz şeyler olduğunu söylemiştir. Yapay zekâ karakterlerini karşılaştırmak isterseniz HAL 9000 ve Data sayfaları iyi bir başlangıçtır.

Kültürdeki etkisi

Pirx, Lem'in en erişilebilir karakterlerinden biri olarak görülür: Solaris'in felsefi ağırlığı ya da Yenilmez'in soğuk gizemi yerine, ağır işleyen bir mesleğin içinden bakan bir okuma sunar. Makine mükemmelliğine karşı insan kusurunun değerini savunan bakışı, günümüzdeki otomasyon ve yapay zekâ tartışmalarına yakın durur. Polonya sinema tarihinde Test pilota Pirxa, ülkenin bilimkurgu yapımlarının önemli bir dönüm noktası olarak anılır.

Fiyasko'nun doğuşu da ilginçtir: Lem romanı, sıkıyönetim yüzünden Polonya'dan ayrıldığı dönemde S. Fischer Verlag yayınevinin isteği üzerine yazdı ve bunun yayıncı talebiyle yazdığı tek kitap olduğunu söyledi. Kitap Arthur C. Clarke Ödülü'ne aday gösterildi, eleştirmen Paul Delany onu büyük bilimkurgu romanlarından biri saydı. Pirx'in bu kitaba uzanan olası çizgisi, Lem'in kariyerini bir bütün olarak okumak isteyenler için ilgi çekici bir bağ olarak kalır.