Giovanni Domenico Cassini

Giovanni Domenico Cassini, Fransa'da Jean-Dominique Cassini adıyla da bilinen İtalyan asıllı Fransız gökbilimci, matematikçi ve mühendistir. Satürn'ün dört uydusunu (Iapetus, Rhea, Tethys ve Dione) keşfetti ve Satürn'ün halkalarındaki, bugün onun adıyla anılan büyük boşluğu, Cassini Bölünmesi'ni fark etti. Paris Gözlemevi'nin ilk yöneticisi olarak Fransız gökbiliminin kurucu isimlerinden biri oldu. Adı, 1997'de Satürn'e gönderilen ve gezegeni 13 yıl boyunca inceleyen Cassini uzay aracıyla yaşamaya devam ediyor.

Erken yaşamı ve eğitimi

Cassini 8 Haziran 1625'te, o dönem Cenova Cumhuriyeti'ne bağlı olan Perinaldo'da doğdu. Cenova'daki Cizvit kolejinde eğitim gördü. Gençliğinde astrolojiyle de ilgilendi; ancak ilerleyen yıllarda neredeyse tamamen gökbilime yöneldi.

Bologna yılları

Kariyerine Bologna yakınlarındaki Panzano Gözlemevi'nde, Marki Cornelio Malvasia'nın yanında başladı. 1650'de Bologna Üniversitesi'nde gökbilim kürsüsünün başına geçti. Aynı dönemde Papalık Devleti için su mühendisi olarak da çalıştı. Bologna'daki San Petronio Bazilikası'nın zeminine işlenen, güneş saati işlevi gören meridyen hattı üzerinde çalıştı.

1665 dolaylarında Jüpiter'in Büyük Kırmızı Lekesi'nin keşfinde Robert Hooke'la birlikte pay sahibi sayılır. 1665-1667 arasında Jüpiter'in ve Mars'ın kendi eksenleri etrafında dönme sürelerini belirledi; bu ölçümler ününü artırdı.

Paris Gözlemevi

XIV. Louis'nin bakanı Jean-Baptiste Colbert'in daveti üzerine Cassini 25 Şubat 1669'da Bologna'dan ayrılıp Fransa'ya gitti. Paris Gözlemevi'nin kurulmasına yardım etti ve 1671'de açılışından itibaren gözlemevini yönetti. 14 Temmuz 1673'te Fransız vatandaşlığına geçti.

Satürn'ün uyduları ve Cassini Bölünmesi

Huygens'in 1655'te Titan'ı bulmasından sonra Satürn'ün yeni uydularını keşfeden Cassini oldu. 1671-1672'de Iapetus ve Rhea'yı, 1684'te de Tethys ve Dione'yi buldu. Böylece gezegenin bilinen uydu sayısı beşe çıktı. Cassini bu dört uyduyu, Kral XIV. Louis'nin onuruna "Sidera Lodoicea" (Louis'nin yıldızları) diye adlandırdı.

Iapetus'u Ekim 1671'de, Satürn'ün batı yanındayken keşfetti. Birkaç ay sonra uyduyu gezegenin doğu yanında görmeye çalıştı ama başaramadı; ertesi yıl da durum aynıydı. Cassini bundan, uydunun bir yarıküresinin parlak, diğerinin karanlık olduğu ve Satürn'e hep aynı yüzünü döndürdüğü sonucunu çıkardı. Bu açıklama doğruydu: 1705'te daha gelişmiş bir teleskopla uyduyu doğu yanda da gördü ve orada iki kadir daha sönük olduğunu belirledi.

1675'te Satürn'ün halkasının tek parça olmadığını, içinde koyu bir boşluk bulunduğunu fark etti. A halkası ile B halkasını ayıran ve yaklaşık 4.800 kilometre genişliğindeki bu bölge bugün Cassini Bölünmesi olarak anılır. Dünya'dan ince, koyu bir boşluk gibi görünse de tamamen boş değildir; Voyager araçları içinde seyrek halka malzemesi bulunduğunu gösterdi. Bölünmenin iç kenarı, Satürn'ün uydusu Mimas'la olan yörünge rezonansıyla açıklanır: Buradaki parçacıklar Mimas'ın her bir dolanımında iki tur atar ve uydunun düzenli çekimi yörüngelerini bozar. Ayrıntılar için Satürn'ün halkaları sayfasına bakabilirsiniz.

Güneş Sistemi'nin ölçeği

1672'de Cassini, Paris'teyken meslektaşı Jean Richer'in Fransız Guyanası'ndaki Cayenne'de yaptığı gözlemlerle kendi ölçümlerini karşılaştırarak Mars'ın paralaksını ölçtü. Paralaks, bir cismin iki farklı noktadan bakıldığında arka plana göre kayıyormuş gibi görünmesidir; bu kayma ve iki gözlem noktası arasındaki uzaklık bilinirse cismin uzaklığı hesaplanabilir. Bu ölçüm, Güneş Sistemi'nin boyutları için yapılan ilk tahmine olanak verdi ve Dünya ile Güneş arasındaki uzaklığın, yani bugünkü astronomik birimin hesaplanmasında önemli bir adım oldu.

Cassini 1683'te zodyak ışığının, yani gün batımından sonra ya da gün doğumundan önce ufukta görülen soluk ışık konisinin doğru açıklamasını sundu.

Fransa haritası ve Newton tartışması

Cassini, üçgenleme yöntemiyle Fransa'nın topoğrafya haritasını çıkarma işine girişti. Haritayı onun soyundan gelenler tamamladı; Cassini Haritası adıyla yayımlanan bu çalışma, bütün bir ülkenin ilk topoğrafya haritası oldu.

Ölçümleri yanlışlıkla Dünya'nın kutuplarda uzamış olduğunu gösterdiği için Cassini, Newton'un kütleçekim kuramını reddetti. Newton'un kuramı ise Dünya'nın kutuplarda basık olması gerektiğini öngörüyordu. Tartışma, ölümünden sonra 1736-1744 arasında düzenlenen Fransız jeodezi seferleriyle Newton'un lehine sonuçlandı.

Son yılları

Oğlu Jacques Cassini onun izinden giderek gökbilimci ve jeodezi uzmanı oldu; bu alanlarda babasının yerini aldı. Cassini 1711'de görme yetisini tamamen kaybetti ve 14 Eylül 1712'de, 87 yaşında Paris'te öldü.

Uzay ve astronomiye etkisi

Cassini'nin Satürn sistemine yaptığı katkıların en somut karşılığı, NASA, ESA ve İtalya Uzay Ajansı'nın 15 Ekim 1997'de fırlattığı Cassini uzay aracıdır. Araç 1 Temmuz 2004'te Satürn yörüngesine girdi ve 15 Eylül 2017'de bilerek gezegenin atmosferine daldırılana kadar çalıştı. Cassini-Huygens görevi, Satürn'ün halkalarını ve Cassini'nin keşfettiği uyduları yakından inceledi; araç, Titan'ın kâşifi Huygens'in adını taşıyan sondayı da Titan'a taşıdı. Böylece 17. yüzyılda Satürn'ü inceleyen iki gökbilimcinin adı aynı görevde buluştu.

Mirası

Cassini, teleskop gözlemlerini dikkatli ölçümlerle birleştirerek gezegen bilimini nicel bir bilime dönüştürenlerden biriydi. Gezegenlerin dönme sürelerinden uyduların keşfine, Güneş Sistemi'nin ölçeğinden bir ülkenin haritasına kadar uzanan çalışmaları, onu dönemin en verimli gözlemcilerinden biri yaptı. Ay'da ve Mars'ta birer krater ile 24101 Cassini asteroidi onun adını taşır.

Bilmeye değer

• Fransız vatandaşlığına 14 Temmuz 1673'te geçti; Fransa'da adını Jean-Dominique olarak kullandı.
• Satürn'ün halkalarındaki Cassini Bölünmesi'ni 1675'te fark etti.
• Jüpiter'in Büyük Kırmızı Lekesi'nin keşfi, Robert Hooke ile birlikte ona atfedilir.
• Başlattığı Fransa haritası, bütün bir ülkenin ilk topoğrafya haritası oldu.
• Hayatının son yılında tamamen kör olmuştu.