Micromégas kimdir? Voltaire'in Sirius'tan gelen dev gezgini

Micromégas kimdir? Micromégas, Fransız düşünür Voltaire'in 1752'de yayımlanan aynı adlı felsefi öyküsünün baş kahramanı, Sirius yıldızının çevresindeki bir gezegenden gelen dev bir gezgindir. Adı "küçük-büyük" anlamına gelir ve öykünün ana fikrini taşır: büyüklük göreceli bir kavramdır. Boyu yaklaşık 38,9 kilometre olan bu uzaylı, bir Satürnlü arkadaşıyla Güneş Sistemi'ni gezip Dünya'ya gelir ve insanların kendilerini evrenin merkezi sanmasına güler. Micromégas'ı özel kılan, uzaylıların Dünya'yı ziyaret ettiği ilk öykülerden biri sayılmasıdır; o güne dek yazılanlarda genellikle Dünyalılar başka gezegenlere gidiyordu.

Micromégas hangi eserde geçer?

Karakter yalnızca Voltaire'in (1694-1778) Micromégas adlı kısa öyküsünde yer alır. Eserin yazılış tarihi tartışmalıdır: kimi araştırmacılar 1739 ile 1751 arasında farklı yıllar öne sürer. En yaygın kabul gören ilk yayım yılı 1752'dir; Peter Lester Smith'in 1975 tarihli araştırması ise öykünün 1751 Ağustosu'nda dolaşımda olabileceğini gösterir. Yazarın düzeltmeler yaptığı 1753 tarihli Londra basımı yetkili metin sayılır. Voltaire öyküyü Prusya'da yaşadığı dönemde yazmıştır.

Doğrulayabildiğimiz bir film, dizi ya da sahne uyarlaması yok; bu yüzden karakteri bir oyuncunun canlandırdığını söyleyemeyiz. Micromégas'ın yeri daha çok edebiyat tarihinde ve bilimkurgunun erken örnekleri arasındadır.

Hikâyedeki yeri

Öyküye göre Micromégas, Sirius çevresindeki bir gezegenin sakinidir ve öykü başladığında yaklaşık 450 yaşındadır. Bu gezegenin çevresi Dünya'nınkinden yaklaşık 21,6 milyon kat büyüktür; Micromégas'ın belinin çevresi ise yaklaşık 16,24 kilometredir. Küçük böcekler üzerine yazdığı bilimsel bir kitap, ülkesinin dinî otoritesince sapkınlık sayılır. Yaklaşık 220 yıl süren bir yargılamanın ardından 800 yıllık sürgün cezası alır. Micromégas bu cezayı düşünsel ve ahlaki gelişim için bir fırsat olarak görür. Yolculuğunda Newton'ın çekim ve itme kuvvetlerinden yararlanarak bir gezegenden ötekine geçer.

Satürn'de Satürn Akademisi'nin sekreteriyle tanışıp arkadaş olur. Satürnlü, Sirius'tan gelen devin yanında "cüce" kalır: boyu yaklaşık 1,95 kilometredir, yani Micromégas'ın yaklaşık yirmide biri kadardır. Zeki ama dâhi sayılmaz. Öyküde Micromégas'ın duyu sayısı kabaca bin, Satürnlü'nün ise 72'dir; Satürnlü 15.000 Satürn yılı yaşar, Sirius'lu ise ondan yaklaşık 700 kat uzun yaşar. Voltaire bu rakamlarla bilginin ve algının bedenin ölçüsüne bağlı olduğu fikrini somutlaştırır: Satürnlü'nün gözünde Micromégas bir devdir, ama Micromégas'ın gözünde Satürnlü bile küçüktür.

Felsefi sohbetlerin ardından ikili birlikte yola çıkar. Satürn'ün halkalarını ve uydularını, Jüpiter'in uydularını, Jüpiter'in kendisini (orada bir Dünya yılı kalırlar) ve Mars'ı gezdikten sonra Dünya'ya 5 Temmuz 1737'de varırlar; gezegeni yaklaşık 36 saatte dolaşırlar. Satürnlü başta Dünya'nın cansız olduğunu düşünür. Micromégas elmastan yaptığı bir büyütecle önce bir balina, sonra Kuzey Kutup Çemberi'nden dönen, filozoflarla dolu bir gemi fark eder. Tırnak kırpıntılarından yapılmış bir işitme aygıtıyla bu küçük varlıklarla konuşurlar.

Gemideki filozoflar Aristoteles'ten, Descartes'ın ve Malebranche'ın görüşlerinden, Leibniz'den ve Locke'tan söz eder. Micromégas, Locke'un izleyicisi dışında hepsinin kuramında kusur bulur; Locke'çu filozofun gösterdiği bilimsel alçakgönüllülüğü beğenir. Evrenin yalnızca insan için yaratıldığı fikri ortaya atılınca, bu görüşü Aquinaslı Thomas'ın kuramı olarak duyan iki gezgin o kadar kahkaha atar ki gemi Micromégas'ın cebine düşer. Öykü böylece hem insanın kibrini hem de filozofların büyük iddialarını hicveder.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Micromégas, insanlığı aydınlatması için felsefi bir kitap yazar. Kitap Fransız Bilimler Akademisi'ne götürülür; akademinin sekreteri onu açtığında sayfaların boş olduğunu görür. Bu sonu okurlar farklı biçimlerde yorumlayabilir; bir okuma, insan aklının kozmik sorulara kesin cevap verme sınırına bir göndermedir. Voltaire'in kendi niyetini bu kısa öyküden çıkarmak ise yorumcuya kalır; biz yalnızca olay örgüsünü aktarıyoruz.

Karakterin arkasındaki bilim

Micromégas'ın evi olan Sirius, gece gökyüzünün en parlak yıldızıdır; görünür parlaklığı −1,46 kadirdir ve Dünya'dan yaklaşık 8,6 ışık yılı uzaktadır. Gerçekte bir çift yıldızdır. Sirius A, Güneş'in yaklaşık 2,06 katı kütleye sahip ve yaklaşık 24,7 kat daha parlak bir ana kol yıldızıdır. Sirius B ise Dünya büyüklüğünde, yarıçapı yaklaşık 5.600 kilometre olan sönük bir beyaz cücedir; çift 50,1 yılda bir birbirinin çevresinde döner. Sistemin yaşı 200-300 milyon yıl arasında tahmin edilir. Bu ayrıntıların hiçbiri öyküde yer almaz; Voltaire için Sirius, parlak bir yıldız ve uzak bir yurt olmaktan öte bir şey değildir. Öyküdeki gezegen kurgudur.

Voltaire'i bilime bağlayan asıl isim Isaac Newton'dır. Voltaire 1726-1729 arasında İngiltere'de yaşadı, Newton'ın yeğeniyle tanıştı ve Newton'ın cenazesine katılmış olabileceği söylenir. 1738'de Newton'ın felsefesini Fransız okura anlatan bir kitap yayımladı; yaşam ortağı ve çalışma arkadaşı Émilie du Châtelet de Principia'yı Fransızcaya çevirdi, bu çeviri 21. yüzyıla kadar standart Fransızca sürüm olarak kaldı. Micromégas'ta çekim ve itme kuvvetlerine yapılan gönderme de yazarın Newton'a yakınlığını gösterir. Voltaire genel olarak Newton'ın ışık ve çekim kuramlarının Fransa'da Descartes'ın görüşlerinin yerine geçmesinde etkili olan isimlerden biridir.

Gezginlerin uğradığı yerler de gerçek gök cisimleridir: Satürn, halkaları ve uyduları ile Jüpiter ve Mars. Satürn'ün en büyük uydusu Titan'ı Christiaan Huygens 1655'te, yani Voltaire'den çok önce keşfetmişti. Öykü bu gerçek gök bilgisini alıp ölçek şakalarına dönüştürür; bilimsel öğreti vermeyi değil, insanı ölçeklendirmeyi amaçlar.

Öyküdeki rakamlar da bu anlayışla seçilmiştir. Bir canlının duyu sayısının, ömrünün ve boyunun bin kat değişebileceğini düşünmek, insanın kendi algısını tek ölçü sayma eğilimini sorgulatır. Gerçek dünyada böyle uzaylıların varlığına dair bir kanıt yoktur; öykü bir bilim tahmini değil, felsefi bir düşünce deneyidir.

Kültürdeki etkisi

Micromégas, bilimkurgunun erken örnekleri arasında sayılır. Uzaylıların Dünya'ya gelip insanlığı dışarıdan gözlediği anlatım biçimi, sonraki yüzyılların hikâyelerinde de karşımıza çıkar; Micromégas bu geleneğin bilinen erken örneklerindendir. Öykünün asıl kalıcı yanı ise ölçek fikridir: kendimizi büyük ya da küçük görmemiz, kime ve neye göre baktığımıza bağlıdır.

Eser İngilizceye birden çok kez çevrildi ve bugün telifsiz metin olarak da okunabiliyor; bu da kısa bir öykünün yaklaşık 270 yıldır dolaşımda kalmasını kolaylaştırdı. Öykünün konusu, bilginin sınırlarını ve insanın kozmostaki yerini sorgulayan bir bilim kültürü için hâlâ güncel bir çerçeve sunar: Evrene baktığımızda gördüğümüz, ne kadar büyük ya da küçük olduğumuza göre değişir.

Bugün Micromégas'ı okumak, 18. yüzyılın bilim merakını ve Newton'ın Fransa'daki yankısını anlamak için iyi bir yoldur. Kitabın ayrıntılı rehberi için Micromégas sayfamıza bakılabilir.