Micromégas (Voltaire): konusu, Newton çağı bilimi ve okuma rehberi

Micromégas, Voltaire'in 1752'de yayımlanan kısa felsefi öyküsüdür. Sirius yıldızının çevresindeki bir gezegenden gelen dev bir gezginin ve Satürn'den bir arkadaşının Dünya'ya yaptığı ziyareti anlatır. Öykü, Dünya'ya uzaydan gelen ziyaretçilerin anlatıldığı ilk hikâyelerden biri olarak anılır; o zamana kadar anlatılar çoğu zaman bir insanın başka bir gezegene gitmesini işlerdi. Sayfa sayısı küçük, dili hafif, ama aklı kurcalayan bir kitaptır.

Bu sayfada öyküyü tanıtıyor, kendi cümlelerimizle özetliyor ve içindeki gökbilimi, yazıldığı çağın bilimiyle ve bugünkü bilgiyle karşılaştırıyoruz. Metinden alıntı yapmıyoruz; öykü kamu malı olduğu için sonunda ücretsiz okuma bilgisi de var.

Kitap ne anlatıyor?

Micromégas, Sirius çevresindeki bir dünyada yaşayan, boyu yaklaşık 39 kilometre olarak verilen bir filozoftur. Adı da "küçük-büyük" anlamına gelir. Satürn'den gelen yoldaşı ise ona kıyasla bir cücedir; boyu yaklaşık iki kilometredir. İkisi birlikte Güneş Sistemi'nde dolaşırlar, sonunda Dünya'ya gelirler ve orada insanlarla karşılaşırlar. Dev gezginlere göre insanlar gözle zor seçilen kadar küçüktür.

Voltaire bu ölçek farkını bir mizah aracı olarak kullanır. Küçüklük ve büyüklük görecelidir; insanın kendini evrenin merkezi sayması, dev gezginlerin gözünde komiktir. Öykü, bilimsel bilgiyle dinî ve felsefi kibri karşılaştıran bir hicivdir ve Voltaire'in Newton fiziğine duyduğu hayranlığı yansıtır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Öykü, Sirius çevresindeki bir gezegende doğan, yaşam süresi insan ölçüsüyle ölçülemeyecek kadar uzun olan Micromégas'ın tanıtımıyla başlar. Genç sayılabilecek bir yaşta, böceklerin anatomisi üzerine yazdığı bir kitap nedeniyle din adamlarının tepkisini çeker ve uzun bir süre için sürgüne gönderilir. Sürgün onu gezmeye iter: gezegenlerarası bir yolculuğa çıkar ve bildiklerini başka dünyalarla karşılaştırmak ister.

Micromégas Satürn'e ulaşır ve orada gezegenin bilim akademisinin sekreteriyle tanışır. İki tür arasında ciddi farklar vardır: Öyküye göre Satürnlü'nün 72 duyusu varken Micromégas'ınki yaklaşık bin tanedir ve Micromégas çok daha uzun yaşar. Yine de ikisi aynı hoşnutsuzluğu paylaşır: ne kadar çok bilirlerse bilsinler, bilmedikleri şeyin her zaman daha büyük olduğunu görürler. İkisi dostluk kurar ve birlikte yola çıkar; bir kuyruklu yıldızdan ve gezegenlerin arasından yararlanarak Güneş Sistemi'ni dolaşırlar. Yolda Satürn'ün halkasını ve uydularını, Jüpiter'i ve Mars'ı görürler; Mars'ın o dönemde astronomların farkına varmadığı iki uydusu olduğu söylenir.

1737 yılının temmuzunda Baltık Denizi'ne inerler. Dünya'yı otuz altı saatte dolaşıp önce küçük ve ıssız sanırlar, mikroskopla bakınca bir balina, ardından kuzey seferinden dönen bilginlerin bulunduğu bir gemi görürler. Dev gezgin, çok ince bir ses çıkaran bir araç yaparak bilginlerle konuşur. Bilginler ruhun doğasını Aristoteles'ten Descartes'a, Malebranche'tan Leibniz ve Locke'a farklı felsefi okullara göre açıklarlar; gezginler önce şaşırır, sonra insanların her şeyin kendileri için yaratıldığını sanmasına yüksek sesle gülerler.

Ayrılmadan önce Micromégas insanlara, gerçeği özetleyeceğini söylediği bir kitap bırakır. Kitap Fransız Bilimler Akademisi'ne ulaştığında içinin boş sayfalardan ibaret olduğu görülür. Voltaire böylece asıl mesajı sona saklar: kesin ve nihai bilgi, bir uzaylı bile olsa kimsede yoktur.

Yazar ve yazıldığı dönem

François-Marie Arouet, yani Voltaire, 21 Kasım 1694'te doğdu, 30 Mayıs 1778'de öldü. Aydınlanma Çağı'nın en tanınmış yazarlarındandır. Newton'un fikirlerini Fransa'ya tanıtan kişilerden biridir; bu amaçla Newton Felsefesinin Ögeleri adlı bir eser yazmıştır. Yaşam arkadaşı Émilie du Châtelet ise Newton'un Principia'sını Fransızcaya çevirdi; bu çeviri günümüze kadar otorite sayıldı. Çift 1734'ten itibaren du Châtelet'nin kocasına ait Cirey şatosunda yaşadı, bir kitaplık oluşturdu ve deneyler yaptı.

Micromégas'ın yazım tarihi tartışmalıdır: kaynaklar 1739 ile 1751 arasında farklı tarihler verir, Voltaire'in açık onayıyla yapılan ilk baskı ise 1752'dedir. Voltaire o sırada Prusya Kralı II. Friedrich'in hizmetinde, 1750-1752 arasında şambellan olarak bulunuyordu; kimi kaynaklar öyküyü 1751'de Prusya'dayken tamamladığını belirtir. Voltaire'in daha ünlü eseri Candide, Leibniz'in iyimserliğine yönelik bir hiciv olarak 1759'da çıktı; yani Micromégas ondan yaklaşık yedi yıl önce yayımlandı.

Kitaptaki bilim

Öykü, 18. yüzyıl gökbilimini bir hiciv aracı olarak kullanır. Newton'un çekim kuramı arka plandadır ve Voltaire onu açıkça destekler. Öykünün gerçekleştiği 1737, aynı zamanda Fransız bilginlerinin Lapland'da meridyen ölçümü yaptığı yıllardır; Pierre Louis Maupertuis'nin başkanlık ettiği bu 1736-1737 seferi, Dünya'nın kutuplardan basık olduğunu söyleyen Newton'un öngörüsünü destekledi. Öyküde gemideki bilginlerin kuzey seferinden dönmesi, bu dönemin atmosferini yansıtır; Voltaire'in bu seferi özellikle kastedip kastetmediğini doğrulayamadığımız için kesin bir bağ kurmuyoruz.

Öyküdeki gerçek gökbilim örnekleri şunlardır:

• Sirius: Dünya'ya 8,6 ışık yılı uzaklıktadır ve gece gökyüzünün en parlak yıldızıdır (görünür kadir −1,46). Sirius B adlı beyaz cüce eşi ise Voltaire'in ölümünden çok sonra, 31 Ocak 1862'de Alvan Graham Clark tarafından görüldü. Yani Micromégas'ın memleketi olarak seçilen Sirius, gerçekte bir çift yıldızdır; Sirius A bir ana kol yıldızı, Sirius B ise kütlesi Güneş'in yaklaşık 1,02 katı olan bir beyaz cücedir. Öykü bunu bilmeden yazıldı.
• Satürn: NASA'ya göre Satürn Dünya'dan yaklaşık dokuz kat geniştir ve Güneş'in çevresindeki turu yaklaşık 29,4 Dünya yılı sürer. Öyküdeki Satürnlüler'in yaşam süresinin 500 Satürn yılı olarak verilmesi, öyküde yaklaşık 15.000 Dünya yılına karşılık gelir; bu rakam, öykünün kendi içindeki bir hesaptır ve Satürn'ün yaklaşık 30 yıllık yörünge süresiyle tutarlıdır. Satürn'ün onaylı uydu sayısı NASA'ya göre Mart 2025 itibarıyla 274'tür; öyküde ise yalnızca beş uydudan söz edilir. Ayrıntı için Satürn ve Satürn'ün uyduları sayfalarına bakabilirsiniz.
• Mars'ın iki uydusu: Öykü, Mars'ın iki uydusu olduğunu söyler. Gerçek uydular, Phobos ve Deimos, Amerikalı gökbilimci Asaph Hall tarafından Ağustos 1877'de bulundu: Deimos 12, Phobos 18 Ağustos'ta. Phobos yaklaşık 22,2 kilometre, Deimos 12,6 kilometre genişliğindedir. Jonathan Swift de Gulliver'in Gezileri'nde (1726) iki Mars uydusundan söz etmişti ve Voltaire'in bu fikri ondan almış olması olasıdır. Swift'in verdiği uzaklıklar ve devir süreleri gerçeğe tam uymaz (Mars çaplarıyla 3 ve 5, 10 ve 21,5 saat; gerçek değerler 1,4 ve 3,5 çap, 7,66 ve 30,35 saat), ama "iki uydu" fikri gerçekle örtüştü. Phobos ve Deimos sayfamızda gerçek uyduları bulabilirsiniz.
• Kuyruklu yıldız yolculuğu: Gezginlerin bir kuyruklu yıldızı taşıt olarak kullanması bilimden çok bir kurgu ögesidir; gerçek kuyruklu yıldızlar yolcu taşımaz, Güneş'in çevresinde kendi yörüngelerinde döner.

Öykünün asıl bilimsel katkısı ise ölçek fikridir: Dünya'nın ve insanın evrendeki yerinin küçüklüğü. Yaşam başka gezegenlerde de olabilir mi sorusu, bugün dünya dışı yaşam arayışı adı altında gerçek bir araştırma alanıdır; Voltaire'in ziyaretçileri bu sorunun edebî bir erken örneği sayılabilir.

Etkisi

Micromégas, dünya dışı ziyaretçi temasını bilimkurguya getiren ilk metinlerden biri sayılır. "Dışarıdan bakan yabancı" anlatısı, sonraki yüzyıllarda bilimkurgunun sık kullandığı bir hiciv yöntemine dönüştü. Öyküde insanlık utandırılmaz, küçültülür; küçültülmenin kendisi de hem komik hem öğreticidir. Erken bilimkurgunun öteki örneklerini merak edenler, Kepler'in Ay yolculuğunu anlatan Somnium kitabına da bakabilir.

Kitabın Türkçe baskısına dair güvenilir bir künye doğrulayamadığımız için burada bir yayınevi adı vermiyoruz. Öykü kamu malıdır ve İngilizce çevirisi Project Gutenberg'de ücretsiz okunabilir (çeviren Peter Phalen);.

Uyarlamaları

Micromégas için bildiğimiz bir film ya da dizi uyarlaması yok; bu yüzden sitede bağlanacak bir sayfa da bulunmuyor.

Karakterleri

• Micromégas kimdir? Voltaire'in Sirius'tan gelen dev gezgini

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Micromégas, kısa olduğu için bir oturuşta okunabilir. Bilimkurgu tarihine, Aydınlanma felsefesine ya da hicve ilgi duyan okur için iyi bir başlangıçtır. Bugünkü bilimkurgu beklentisiyle okunursa fazla basit görünebilir; ama asıl değeri, hâlâ geçerli olan bir soruyu çok erken bir tarihte sormasındadır: biz evrenin neresindeyiz? Çocuklara hitap eden bir kitap değil; ironisi ve felsefi göndermeleri biraz tarih bilgisi ister.

• Tür: felsefi öykü, hiciv, erken bilimkurgu.
• Uzunluk: kısa bir öykü; yaklaşık yedi bölümdür.
• Sonrası: aynı yazarın Candide'i ya da Wells'in uzaylı ziyaretçi öyküleri.