Ijon Tichy kimdir? Lem'in Yıldız Güncesi'ndeki uzay gezgini

Ijon Tichy kimdir? Ijon Tichy (Lehçe okunuşu yaklaşık "Tihi"), Polonyalı yazar Stanisław Lem'in yarattığı kurgusal uzay gezginidir. Lem'in en sevilen karakterlerinden biri sayılır; gezegenden gezegene savrulan, iyi niyetli ama sürekli kazalara karışan bir gezgin olarak komik, hicivli ve zaman zaman felsefi öykülerin anlatıcısıdır. İlk kez 1957'de Yıldız Güncesi kitabıyla okurla buluştu.

Hangi eserlerde geçer?

Tichy'nin asıl evi, Lehçe adıyla Dzienniki gwiazdowe olan Yıldız Güncesi'dir. Kitap 1957'de yayımlandı; genişletilmiş basımları 1966 ve 1971'de çıktı. Öyküler "yolculuk" olarak numaralandırılmıştır, ama bu numaralar yazılış sırasını yansıtmaz. İngilizce çevirmen Michael Kandel, Lem'in anlatımının oyunlu bir fıkradan keskin bir hicve, oradan da düpedüz felsefeye doğru ilerlediğini söyler. İngilizcede ilk cilt 1976'da, ikinci derleme 1982'de çıktı.

Tichy bu kitapla sınırlı değildir. Aynı karakter şu eserlerde de yer alır:

• Memoirs of a Space Traveller (İngilizce adı): Tichy'nin ek anılarını toplayan derleme.
• Futurolojik Kongre (1971): Tichy'nin bir bilim kongresinde yaşadığı halüsinasyon dolu olaylar.
• Observation on the Spot (1982) ve Peace on Earth (1987), yani İngilizce adlarıyla anılan iki roman.
• Profesör A. Dońda (1973): Tichy, profesörün arkadaşı ve anlatıcısı olarak görünür.

Lem'in ciddi yüzünü görmek isteyenler için Solaris ile onun 1972 tarihli sinema uyarlaması Solaris (Solyaris) sayfaları iyi bir tamamlayıcıdır; Tichy öyküleri ise aynı yazarın çok daha neşeli ve alaycı tarafını gösterir.

Hikâyedeki yeri

Tichy bekâr, iyi niyetli ve başına gelen aksiliklerde dürüsttür. Başarısızlıklarından biri, istemeden bir zaman kazasıyla bilinen evrenin tamamını yok etmesidir. Lem'in kurgusal bir önsözünde Profesör Tarantoga, Tichy'nin edebî atalarını sıralar: Baron Münchhausen, Gulliver, Rabelais'nin anlatıcısı ve Rus hiciv edebiyatından bir karakter. Yani Tichy, uzaya taşınmış bir "yalan söyleme ustası"dır: abartılı ve imkânsız şeyleri son derece ciddi bir yüzle anlatan bir anlatıcıdır.

Lem bu tarz sayesinde bilimkurgunun bilinen klişelerini komik biçimde sonuna kadar götürür. Yıldız Güncesi'ndeki yolculuklar zaman döngüleri ve kendi kopyalarıyla karşılaşma, robot uygarlıkları, yapay evrim ve ortak bilinç gibi fikirleri işler; bazıları da siyasi alegoridir. Bir öyküde Sovyet uydu devletlerinin merkezle ilişkisi bir ejderha benzetmesiyle anlatılır. Uzaylı uygarlıklarla karşılaşmalar sırasında Lem insanlığı ve dinî inançları da eleştirir.

Tichy'nin ailesi de bir fıkra malzemesidir: kurgusal bir şecerede soyadının kökeni olasılıkla bir mahkeme salonundaki sessizliğe dayandırılır, büyükbabası Jeremiasz Tichy ise "her şeyin genel kuramı"nı yazmaya çalışmıştır.

Yedinci Yolculuk: zamanın içinde kendi kendine yardım

Tichy'nin en bilinen yolculuğu, 1964'te Niezwyciężony i inne opowiadania (Yenilmez ve Diğer Öyküler) derlemesinde çıkan, 1966'dan beri de Yıldız Güncesi'nin her basımında bulunan Yedinci Yolculuk'tur. Tichy, Boğa takımyıldızı yönünde giderken Betelgeuse yakınlarında bir göktaşı geminin yönlendirmesini bozar. Onarımı tek başına denerken gece, gizemli bir ziyaretçi gelir; bu kişi geleceğin Tichy'sidir. İkisi birlikte gemiyi onarmaya çalışır ve ortaya klasik bir zaman paradoksu çıkar. Öykü, bir kişinin kendi sorununun çözümü olabileceğini mizahla işler. Tichy'nin kopyalarının tencereyle kafasına tekrar tekrar vurduğu bir öykü de aynı mizah anlayışını yansıtır.

Canlandıranlar

Tichy'nin en bilinen ekran yorumu, Alman Ijon Tichy: Raumpilot dizisidir. Dizi 26 Mart 2007'de ZDF'de yayımlanmaya başladı. Yaratıcıları Randa Chahoud, Dennis Jacobsen ve Oliver Jahn'dır; başrolde Oliver Jahn vardır, Nora Tschirner ise "Analoge Halluzinelle" adlı karakteri canlandırır. İlk sezon 2007'de altı adet 15 dakikalık bölümden, ikinci sezon 2011'de ZDFneo'da yayımlanan sekiz adet 24 dakikalık bölümden oluştu. Gemisi dışarıdan bir Fransız presine benzeyen Tichy, içi eski bir ev gibi döşeli bir uzay aracıyla yolculuk eder; uzaylı karakterler kukla ve animatronik ile yapıldı. Dizi Lem'in öykülerinden bir ölçüde ayrılır. 2007'de bir Alman televizyon ödülü ve 2012'de iki Curt Siodmak Ödülü aldı.

1965'te Polonya'da çekilmiş uyarlamalar da var (İngilizce Vikipedi Przyjaciel adlı bir kısa filmden, Lehçe Vikipedi Profesor Zazul filminden söz ediyor). Ayrıca 2017'de Kraków'daki Groteska Tiyatrosu'nda ve 2024'te Teatr BARAKAH'ta sahne uyarlamaları sergilendi. 1999 tarihli bir Futurama bölümünün de bir Yıldız Güncesi yolculuğundan gevşekçe esinlendiği belirtilir. Futurolojik Kongre ise Ari Folman'ın 2013 tarihli The Congress filmine ilham verdi; ancak film odağı Tichy'den kadın bir oyuncu karaktere kaydırır ve çağdaş teknolojinin sanatçı kimliği üzerindeki etkisini işler.

Karakterin arkasındaki bilim

Tichy'nin zaman döngüleri, genel görelilikteki bir sorunla ilgilidir. Fizikte "kapalı zamansı eğri", bir cismin dünya çizgisinin kendi başlangıcına geri dönmesi demektir. Bu tür çözümleri ilk bulanlardan biri Kurt Gödel'dir; Tipler silindiri ve bazı solucan deliği biçimleri de kapalı zamansı eğriler içerir. Bunlar geçmişe yolculuğa izin verecek, "dedeyi öldürme paradoksu" gibi nedensellik çelişkileri doğuracaktır. Stephen Hawking bu yüzden henüz bilinmeyen bir kuantum kütleçekim kuramının bu eğrileri doğada yasaklayacağını öne süren "kronoloji koruma sanısı"nı ortaya attı. Bugüne kadar kapalı zamansı eğrilerin gerçekten var olduğuna dair bir gözlem yok; çoğu fizikçi bunları denklemlerin matematiksel bir yan ürünü sayar. Lem'in Tichy öyküleri bu soruları fiziksel iddia olarak değil, mantık oyunu olarak işler.

Futurolojik Kongre ise farklı bir bilimsel zemine dayanır: aşırı nüfus. Roman, Sekizinci Dünya Futurolojik Kongresi'ni anlatır; kongre, Kandel'in çevirisinde Costa Rica, Lem'in uydurduğu özgün adıyla Costaricana denen yerdeki bir otelde toplanır ve aşırı nüfus sorununa çözüm arar. Hükümetin su şebekesine kattığı psikoaktif maddeler birbirini izleyen halüsinasyonlara yol açar; gerçeklik ile hayal birbirine karışır. Lem'in 1964'te yazdığı Summa Technologiae felsefi incelemesinin sanal gerçeklik ve yapay zekâyı öngördüğü söylenir; Futurolojik Kongre'deki gerçeklik sorgulaması da bu ilgiyle birlikte okunabilir.

Kültürdeki etkisi

Tichy'nin popülerliği gök bilimine de taşındı: 343000 numaralı küçük gezegene Ijontichy (Lem'in İngilizce Vikipedi sayfasına göre 2013'te), 343444 numaralı küçük gezegene ise dizinin karakteri Halluzinelle adı verildi. Lem'in kendi adı da 3836 Lem küçük gezegeninde yaşıyor; Plüton'un uydusu Charon'daki bir krater de 2015'te Lem'in öbür kahramanı Pirx'in adını aldı. Lem'in kitapları 50'den fazla dilde 45 milyondan fazla sattı ve yazar, H. G. Wells ve Olaf Stapledon'la aynı düzeyde anılır.

Tichy, çoğu okur için Lem'in hüzünlü ve ciddi yüzünün tersini temsil eder. Aynı yazar, Fiyasko'da ilk temas konusunu ciddi bir tonda işlerken, Tichy öykülerinde insanlığın gülünç taraflarını mizahla yüzüne vurur. İkisi de aynı soruyu sorar: insan, evrenin geri kalanını anlayabilir mi?