Yukarı Bakma (Don't Look Up)

Bir gökbilimcinin hayatındaki en büyük keşif, aynı zamanda insanlığın sonunun habercisi olursa ne olur? Adam McKay'in 2021 tarihli filmi Yukarı Bakma, bu soruyu ciddi bir felaket filmi gibi değil, acı bir kara komedi olarak soruyor. Film, Dünya'ya çarpmak üzere olan bir kuyruklu yıldızın haberini duyurmaya çalışan iki bilim insanının, siyasetçilerin, medyanın ve teknoloji şirketlerinin ilgisizliğiyle boğuşmasını anlatıyor.

McKay, kuyruklu yıldızı iklim krizinin bir alegorisi olarak kullandığını açıkça söyledi; film ayrıca pandemi döneminde bilime gösterilen tepkilerle de güçlü paralellikler kuruyor. Yukarı Bakma, eleştirmenleri ikiye bölse de Netflix'in en çok izlenen filmleri arasına girdi ve dört dalda Oscar adayı oldu.

Konusu

Michigan Eyalet Üniversitesi'nde astronomi doktorası yapan Kate Dibiasky, rutin gözlemler sırasında daha önce bilinmeyen bir kuyruklu yıldız keşfeder. Danışmanı Dr. Randall Mindy hesapları yapınca dehşet verici bir sonuca ulaşır: birkaç kilometre genişliğindeki bu cisim, yaklaşık altı ay sonra Dünya'ya çarpacak ve uygarlığı yok edecektir.

İki bilim insanı, NASA'nın gezegen savunmasından sorumlu yöneticisiyle birlikte Beyaz Saray'a gider. Ancak ABD Başkanı, yaklaşan seçimler ve skandallarla meşguldür. Sabah programlarında ise haber, ünlülerin ayrılıkları arasında sıkışıp kalır. Bilim insanları gerçeği anlatmaya çalıştıkça ya alay konusu olur ya da kendileri de şöhretin çekimine kapılır. Film, insanlığın böylesine net bir tehlike karşısında bile birlikte hareket edip edemeyeceğini sorguluyor.

Yapım ve oyuncular

Filmi Adam McKay yazdı ve yönetti; hikâyeyi gazeteci David Sirota ile birlikte geliştirdi. Başlangıçta Paramount için planlanan proje kısa sürede Netflix'e geçti. Çekimler pandemi nedeniyle ertelendi ve 2020 sonbaharında Massachusetts'te başladı. Film Aralık 2021'de önce sınırlı sayıda sinemada gösterildi, ardından Netflix'te yayımlandı.

Kadro, son yılların en kalabalık yıldız topluluklarından birini bir araya getiriyor: Dr. Mindy rolünde Leonardo DiCaprio, Kate rolünde Jennifer Lawrence, ABD Başkanı rolünde Meryl Streep. Cate Blanchett, Jonah Hill, Mark Rylance, Rob Morgan, Tyler Perry, Timothée Chalamet ve Ariana Grande de kadroda. Nicholas Britell'in müziği övgü aldı. Film en iyi film dahil dört Oscar adaylığı kazandı ve Amerika Senaristler Birliği'nin özgün senaryo ödülünü aldı.

Film, yayımlandığı günlerde sosyal medyada geniş bir tartışma başlattı. İklim bilimcilerin önemli bir kısmı, filmin uyarılarını dinletemeyen bilim insanlarının yaşadığı çaresizliği çok iyi yansıttığını söyledi; bazı eleştirmenler ise mizahın fazla doğrudan ve kendini beğenmiş olduğunu öne sürdü. Bu bölünmüşlüğe rağmen film, Netflix'te tek bir haftada en çok izlenme saatine ulaşan film rekorunu kırdı ve platformun ilk 28 gündeki en çok izlenen filmleri arasına girdi. Amerikan Film Enstitüsü ve Ulusal Eleştirmenler Kurulu da filmi yılın en iyi on filmi arasında gösterdi.

Bilim ne diyor?

Yukarı Bakma'nın komik yüzünün arkasında şaşırtıcı derecede sağlam bir bilim var. Filmin gökbilim danışmanı, NASA'nın Dünya'ya yakın cisimleri izleyen NEOWISE görevinin baş araştırmacısı Amy Mainzer'di. Filmdeki "gezegen savunma koordinasyon ofisi" de gerçek: NASA bu ofisi 2016'da kurdu ve görevi Dünya için tehlike oluşturabilecek asteroit ve kuyruklu yıldızları takip etmek.

Yaklaşık 10 kilometrelik bir cismin çarpması gerçekten küresel bir felakete yol açar; 66 milyon yıl önce dinozorların yok olmasıyla ilişkilendirilen Chicxulub çarpması da bu büyüklükte bir cisimle gerçekleşti. Kuyruklu yıldızların, özellikle Güneş Sistemi'nin dış bölgelerinden gelen uzun dönemli olanların, birkaç ay ile birkaç yıl önceden fark edilebilmesi de gerçekçi bir senaryo; çünkü bu cisimler iç Güneş Sistemi'ne ancak yaklaşırken parlayıp görünür hâle geliyor.

Gerçek dünyada insanlık bu tehdide karşı ilk somut adımı da attı. NASA'nın DART sondası Eylül 2022'de Dimorphos adlı küçük asteroide bilerek çarptı ve asteroidin, eşlik ettiği Didymos çevresindeki dolanım süresini yaklaşık 32 dakika kısalttı. Bu, bir gök cisminin yörüngesinin insan eliyle değiştirildiği ilk deneydi. Yine de filmdeki gibi devasa bir kuyruklu yıldızı son dakikada saptırmak çok daha zor; uzmanlar bu yüzden erken tespitin en güçlü savunma olduğunu vurguluyor. NASA'nın kızılötesi gözlem yapacak NEO Surveyor teleskobu da bu amaçla geliştiriliyor.

Neden izlemeli?

Yukarı Bakma bir bilim filmi olmaktan çok bir toplum aynası. Bilim insanlarının uyarılarının gündelik gürültü içinde nasıl kaybolduğunu, karmaşık gerçeklerin nasıl sloganlara indirgendiğini abartılı ama tanıdık bir dille gösteriyor. Mizahı zaman zaman sertleşse de film, bilimsel uzlaşıya güvenmenin ve gerçeği zamanında dinlemenin önemini akılda kalıcı biçimde hatırlatıyor. Gezegen savunmasının neden ciddiye alınması gerektiğini merak edenler için de iyi bir başlangıç noktası.

Kısaca

• Yıl: 2021
• Yönetmen: Adam McKay
• Süre: 138 dakika
• Bilim danışmanı: Amy Mainzer (NASA NEOWISE)
• Nerede izlenir: Netflix