Galaksiler neden tek yana yaslanır? 606 diskli galaksilik katalog iç dinamiğe işaret ediyor
Özbekistan Ulusal Üniversitesi'nden ekip, 37 çalışmadan derlenen 606 galaksiyi inceledi: kütleli, hızlı dönen diskler daha dengeli. Yamukluk yalnız çarpışmayla açıklanamıyor.

Bazı sarmal galaksiler bir yanda diğerinden daha parlak ve daha uzamış görünür; disk sanki merkezinden kaymış gibidir. Gökbilimciler bu "yamuk" görünüme İngilizce lopsidedness, yani tek yana yaslanmışlık diyor. 10 Kasım 2026'da arXiv ön baskı sunucusuna yüklenen yeni bir çalışmada Özbekistan Ulusal Üniversitesi'nden Abbos Omonov ve ekibi, 37 ayrı çalışmadan derlenen ölçümleri tek bir tabloda toplayıp bu asimetrinin nedenine bakıyor. Sonuç: büyük, hızlı dönen galaksiler daha dengeli, küçük ve geç tip galaksiler ise daha çarpık.
Makale henüz hakem değerlendirmesinden geçmiş bir yayın olarak değil, ön baskı olarak duruyor. Bu yüzden bulgular kesin hüküm değil, tartışmaya açık bir istatistik bulgusu olarak okunmalı.
Bir galaksinin ne kadar yamuk olduğu nasıl ölçülür?
Yöntem sinyal işlemeden tanıdık: galaksinin merkezinden geçen bir çember boyunca parlaklık izlenir ve elde edilen dalgalı örüntü Fourier modları denen basit dalgalara ayrılır. Her dalganın yüksekliğine genlik denir. İki genlik öne çıkıyor. A1 tek bir parlak ve tek bir sönük yan demek; yani doğrudan yamukluğu ölçer. A2 ise birbirine zıt iki parlak bölgeyi ifade eder ve merkezî bir çubuğun ya da karşılıklı iki sarmal kolun işaretidir. Sıfır değeri o örüntünün hiç olmadığını, büyük değer güçlü olduğunu gösterir. Örneğin 0,1'lik bir A1, parlaklığın çember boyunca ortalamasının yaklaşık yüzde 10 altına ve üstüne salındığı anlamına gelir.
Gökbilimcilerin elinde böyle ölçümler zaten vardı ama dağınıktı. Önceki örneklemlerin her biri yaklaşık 200 galaksiyi geçmiyordu; A1 ile A2 arasındaki ilişki ise yalnızca birkaç düzine galaksi üzerinde incelenmişti. Omonov ve arkadaşları, Nuritdinov ve ekibinin 2025'te yayımladığı yamuk diskli galaksiler kataloğunu kullandı. Katalogdaki 683 kayıt, aynı galaksinin farklı adlarla (NGC, UGC gibi) tekrar girilmesi yüzünden ayıklanınca 606 benzersiz galaksiye indi. Bunların 442'sinde A1, 302'sinde hem A1 hem A2 ölçülmüş.
Ne bulundu?
Makalenin özetine göre tipik bir galaksi hafif ama belirgin bir asimetri taşıyor: A1'in ortancası yaklaşık 0,117, A2'nin ortancası yaklaşık 0,114. İkisinin dağılımı da log-normal bir eğriye uyuyor; yazarlar bunu, asimetrinin rastgele dalgaların üst üste binmesinden çok çarpımsal bir büyüme sürecinden doğduğuna işaret sayıyor.
- İki örüntü birbirine bağlı: A1 yüksek olan galaksilerde A2 de yüksek eğiliminde. Yazarlar ilişkiyi A2 = 0,29 A1 + 0,11 olarak veriyor.
- Tür etkisi: A1, elips ve mercek biçimli galaksilerde yaklaşık 0,07 iken düzensiz ve en geç tip galaksilerde yaklaşık 0,37'ye çıkıyor.
- Kütle ve dönüş hızı: Yıldız kütlesi büyüdükçe ve gazın dönüş hızı arttıkça yamukluk azalıyor. Kütle bağıntısı, bağımsız kütle tahmini olan 246 galaksilik alt örneklemde sınanmış.
Çarpışma mı, iç dinamik mi?
Yamuk galaksilerin kaynağı için üç ana aday var. Birincisi, komşu galaksilerle kütleçekim etkileşimi ve küçük birleşmeler. İkincisi, kozmik filamanlardan gelen soğuk gazın disk üzerine bir yandan birikmesi. Üçüncüsü ise diskin kendi içindeki kararsızlıklar ve karanlık madde halesinin diski merkezden kaydırması. Her senaryo, A1'in galaksinin özelliklerine bağlı olarak farklı değişmesini öngörüyor.
Makaledeki mantık şöyle: Salt gelgit etkisi (kütleçekimsel etkileşim) baskın olsaydı, kalabalık grup ve kümelerde bulunma ihtimali yüksek olan kütleli galaksilerin daha yamuk çıkması gerekirdi. Oysa tersi görülüyor. Yazarlar bu nedenle gözlenen A1 genliğinin yalnızca dış etkilerle belirlenmediğini, iç dinamiklerin düzenleyici bir rol oynadığını savunuyor. Dış etkileşimler tek tek galaksiler için hâlâ önemli olabilir; çalışma çevre bilgisini ayrıca incelemiyor.
Simülasyon ne diyor?
Ekip gözlem tablosunu IllustrisTNG projesinin TNG50-1 kozmolojik simülasyonuyla karşılaştırdı. Simülasyon, "kütle arttıkça yamukluk azalır" eğilimini neredeyse aynı korelasyon katsayısıyla yeniden üretti. Ancak simüle edilen galaksilerin ortanca A1 değeri gözlemlerden yaklaşık 1,4 kat düşük çıktı.
Yazarlar bu farkı büyük ölçüde derlemenin kendi sınırlarına bağlıyor: katalog farklı yöntemlerle yapılmış ölçümlerin karışımı, bazı kaynak çalışmalar zaten yamuk olduğu bilinen galaksileri hedeflemiş ve ölçümler galaksi merkezinden biraz farklı uzaklıklarda alınmış. Yani seçilim etkisi, gerçek bir simülasyon eksikliğiyle karışıyor olabilir; bu iki etkiyi bu çalışma ayıramıyor.
Sırada ne var?
Bulgunun sınanması için aynı yöntemle ölçülmüş, seçilim yanlılığı olmayan büyük örneklemlere ihtiyaç var. Ayrıca galaksinin içinde bulunduğu ortam, yani yalnız mı yoksa grupta mı olduğu, A1 ile birlikte incelenirse dış etkileşimlerin payı daha net ayrılabilir. O zamana kadar sonuç şunu söylüyor: Bir galaksinin tek yana yaslanması, yalnızca komşusuyla yaşadığı bir çarpışmanın izi olmayabilir; diskin kendi iç işleyişi de bu dengesizliğin ne kadar büyüyeceğini belirliyor olabilir.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















