23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09
Bilim ve Astrofizik

62 dakikada bir çift darbe: MeerKAT ve ASKAP verisinde yeni uzun periyotlu radyo kaynağı

Astronomlar arşiv verisinde 62,2 dakikalık periyotla ikişer darbe yollayan LPT J1555−5631'i buldu. Kaynak 15 saat parladı, sonra yaklaşık beş yıl boyunca sustu; nötron yıldızı mı, beyaz cüce mi belli değil.

Bilim ve AstrofizikThe Astrophysical Journal
62 dakikada bir çift darbe: MeerKAT ve ASKAP verisinde yeni uzun periyotlu radyo kaynağı

Güney Afrika'daki MeerKAT ve Avustralya'daki ASKAP radyo teleskoplarının arşiv verisinde, 62,2 dakikalık bir periyotla yanıp sönen yeni bir kaynak bulundu. LPT J1555−5631 adı verilen cismin her döngüde iki ayrı darbe yolladığı, bu darbelerin kutuplanma özelliklerinin birbirinden çok farklı olduğu bildirildi. Scott D. Hyman ile Natasha Hurley-Walker, Dale Frail, Emil Polisensky ve W. D. Cotton'ın imzasını taşıyan çalışma, 6 Kasım'da The Astrophysical Journal'da yayımlandı.

Kaynak, dakikalar ile saatler arasında değişen aralıklarla radyo darbesi yollayan 'uzun periyotlu geçici kaynaklar' (LPT) sınıfına giriyor. Bu sınıf, gökbilimcilerin hâlâ tam çözemediği yeni bir kozmik bilmece olarak görülüyor.

Bir tesadüf: süpernova kalıntısı araştırması

Keşif aslında başka bir iş için toplanan verinin içinden çıktı. Makaleye göre ekip, Güney Afrika Radyo Astronomi Gözlemevi'nin (SARAO) herkese açık arşivindeki MeerKAT gözlemlerini tarıyordu. Bu gözlemler 36 süpernova kalıntısını kapsıyordu ve amaç, spektrumu dik düşen, dairesel kutuplanmalı nokta kaynakları aramaktı. 14 Mayıs 2022'de G 326.3−1.8 (MSH 15−56) kalıntısına yönelik 8 saatlik gözlemde, kalıntının merkezinden yaklaşık 0,52 derece uzakta, görüntüsü bozuk bir kaynak göze çarptı. Görüntünün bozulması, kaynağın gözlem sırasında hızla değiştiğinin ilk işaretiydi. Makale, bölgede kalıntıyı besleyen bilinen bir pulsar olduğu için bu kaynakla kalıntı arasında fiziksel bir bağ olmasının pek olası görülmediğini belirtiyor.

Şans eseri aynı bölge, aynı gün ASKAP'ın EMU taramasıyla da izlenmişti. Ekip iki teleskobun verisini birleştirince düzenli bir darbe dizisi ortaya çıktı. Işık eğrisi, MeerKAT için 8 saniyelik, ASKAP için 10 saniyelik zaman çözünürlüğüyle hazırlandı.

Her turda iki darbe, iki farklı karakter

Kaynak yaklaşık 62 dakikada bir dönüyor ve her dönüşte iki darbe veriyor. İkisinin tepe parlaklığı benzer, ancak biri diğerinden belirgin biçimde daha uzun sürüyor. Makaledeki ölçümlere göre geniş olan 'ana darbe' yaklaşık 2,4 dakika, dar olan 'ara darbe' ise yaklaşık 0,7 dakika sürüyor. Ara darbe neredeyse tamamen dairesel kutuplanmış; yani radyo dalgaları uzayda yol alırken dönen bir örüntüyle salınıyor. Ana darbede ise dairesel ve doğrusal kutuplanma karışık görülüyor.

Araştırmacılar bunu, iki darbenin yavaş dönen bir cismin iki karşıt manyetik kutbundan geldiği biçiminde yorumluyor. Böyle bir geometriye 'neredeyse dik dönen' (near-orthogonal rotator) denir: manyetik eksen dönme eksenine hemen hemen diktir, bu yüzden cisim her turda iki kutbunu da bize gösterir. İki darbe arasındaki açı yaklaşık 165 derece; bu, tam karşılıklı kutuplar için beklenen 180 dereceden yaklaşık 14,6 derece sapma demek. Yazarlara göre bu sapma ve neredeyse sabit kalan kutuplanma açısı, emisyonun sıradan pulsarlardaki gibi basit bir çift kutuplu alanın kutup bölgesinden gelmediğini, daha geniş ve karmaşık bir manyetosferden çıktığını düşündürüyor. Ekip, elektron siklotron maser kararsızlığı gibi tutarlı (koherent) bir yayın mekanizmasının veriyle daha uyumlu olduğunu söylüyor, ancak bunun tek açıklama olmadığını da vurguluyor.

15 saatlik pencere, sonra sessizlik

Kaynak yalnızca Mayıs 2022'deki yaklaşık 15 saatlik bir etkin dönemde görüldü ve darbeler 10-30 miliJansky aralığında parladı. ASKAP'ın aynı bölgeye yönelik 59 gözlem döneminden yalnızca biri kaynağı yakaladı; geri kalan 56 ASKAP gözlemi, 2021 ve 2019'daki MeerKAT gözlemleri de herhangi bir darbe göstermedi. Makale, yaklaşık beş yıl boyunca ne başka bir darbenin ne de durağan bir radyo yayınının saptandığını bildiriyor. Etkin dönemin üst sınırı ise yaklaşık 10 ay olarak hesaplanıyor.

Önceki örnek: 2002'deki 77 dakikalık sinyal

Hyman, bu alanın öncülerinden biri. Makalenin girişine göre 2002 Eylül'ünde Samanyolu'nun merkezine yönelik bir Çok Büyük Dizi taramasında, 77,13 dakika aralıklı beş parlak ve kısa radyo patlaması saptandı. GCRT J1745−3009 adlı bu kaynak, Eylül 2003 ve Mart 2004'te Dev Metredalga Radyo Teleskobu gözlemlerinde yeniden görüldü, sonra sustu ve bir daha da yakalanmadı. Yaklaşık yirmi yıl boyunca tekil bir anomali olarak kaldı. Bugün ise GLEAM-X J1627−5235'in keşfiyle başlayan dalga ve yeni tarama yöntemleri sayesinde bilinen LPT sayısı hızla artıyor. Makalenin anlattığına göre bazı LPT'lerde beyaz cüce ve M cücesi çiftlerine işaret eden optik kanıtlar bulunurken, bazılarında darbe/ara darbe ve mod değiştirme gibi pulsar benzeri davranışlar nötron yıldızı bağlantısını düşündürüyor.

Nötron yıldızı mı, beyaz cüce mi?

LPT J1555−5631'in ne olduğu henüz belli değil. Ekip, ne X-ışınında ne de optik bantta kesin bir karşılık bulabildi; konumun yakınındaki soluk bir optik kaynak, kalabalık yıldız alanı yüzünden tesadüfi örtüşme olasılığı taşıyor. Saçılım ölçüsünden (DM) kullanışlı bir sınır çıkmadı; dönme ölçüsünden (RM) türetilen yaklaşık 5,4 kiloparsek'lik uzaklık ise yazarların kendi ifadesiyle yalnızca zayıf bir tahmin ve dikkatle kullanılmalı. Makale cismin ya ultra uzun dönemli bir manyetar ya da manyetik bir beyaz cüce ikilisi olabileceğini kabul ediyor; yazarlara göre hiçbir gözlem şimdilik ikisinden birini kesin olarak kanıtlamıyor. Makalenin ifadesiyle, kaynağın darbe özellikleri LPT manyetosferi modelleri için 'sıkı bir stres testi' oluşturuyor.

Çalışmanın bir sınırı da ortalama darbe profilinin yalnızca 11 dönüşe dayanması; pulsarlarda bu sayı genellikle yüzlerce ya da binlerce. Bu yüzden maser yorumunu yazarlar kendileri de temkinli tutuyor.

Sırada ne var?

Ekip, kaynağın yeniden etkinleşip etkinleşmediğini görmek için sürekli radyo izlemesi, mümkünse eş zamanlı derin X-ışını gözlemleri ve en yakın optik kaynağın yörünge değişimi açısından incelenmesini öneriyor. Kaynak yeniden uyanırsa, iki kutuplu geometri ve darbe genişlikleri çok daha az belirsizlikle sınanabilecek. Sessizleşen kaynakların geri dönüp dönmediği ise bu sınıfın en açık sorularından biri olmaya devam ediyor.

Bu haberi nasıl buldunuz?

İlk oyu siz verin

Google'da haber kaynağınızı Uzay Gündem olarak seçmek için tıklayın

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar okurlarımıza aittir. Hakaret, nefret söylemi ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.

İlgili haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor
  2. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)
  3. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi
  4. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi
  5. Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı
  6. δ Scuti yıldızı KIC 4737720'nin baskın titreşimi yıllar içinde el değiştirdi

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç
  6. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

Son yorumlar

  1. Ay'a iniş yeri seçiminde yapay zekâ: Ohio State'ten LUMINA görev planlamacılarına yardım edecekosman çelebi: Genç araştımacı fizikçi ve yapay zeka doktora öğrencisi Gökçe İnal'ı bu değerli çalışmalarından dolayı kalben…

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  2. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  3. Xavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsündeXavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsünde21 Kasım
  4. NASA'dan küçük işletmelere 171 milyon dolarlık tohum finansmanı: 302 proje seçildiNASA'dan küçük işletmelere 171 milyon dolarlık tohum finansmanı: 302 proje seçildi21 Kasım
  5. Bilimkurgu uzay romanları: alt türe göre okuma rehberi ve okuma zinciriBilimkurgu uzay romanları: alt türe göre okuma rehberi ve okuma zinciri20 Kasım

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar