ISS ne zaman kapanacak? 2030 sonrası ve yerine gelecek istasyonlar

Uluslararası Uzay İstasyonu'nun planlanan işletme sonu 2030'un sonu. Ardından istasyon yörüngede bırakılmayacak, sökülüp getirilmeyecek; kontrollü biçimde Dünya'ya indirilecek. Bu iş için NASA 26 Haziran 2024'te SpaceX ile 843 milyon dolara kadar değerde bir sözleşme imzaladı: “US Deorbit Vehicle” adı verilen, Cargo Dragon'dan türetilmiş özel bir araç istasyona kenetlenecek, yörüngesini kademeli olarak düşürecek ve son bir motor ateşlemesiyle yapıyı Pasifik'in insandan en uzak noktasına yönlendirecek. Araç da istasyonla birlikte atmosferde parçalanacak.

Neden kapatılıyor?

İki sebep öne çıkıyor: yaş ve bütçe. İstasyonun en eski parçaları — Zarya ve Zvezda — 1998 ve 2000'de fırlatıldı; o günden beri günde 16 kez güneş ile gölge arasında geçerek ısınıp soğuyor ve her turda genişleyip büzülüyor. Böyle bir yapı sonsuza kadar kullanılamaz; bakım yükü ve yenileme ihtiyacı yıllar içinde artar. İkinci sebep NASA'nın tercihi: ajans alçak Dünya yörüngesini özel şirketlere bırakıp kendi kaynaklarını Ay ve Mars'a yöneltmek istiyor. İnsan uçuşlarından sorumlu yöneticisi Ken Bowersox, indirme aracı sözleşmesini duyururken bunu “NASA'nın gelecekteki ticari destinasyon planlarını desteklemek” diye tanımladı. Maliyet tarafında ölçek şu: ESA'nın hesabına göre istasyonun geliştirme, montaj ve on yıllık işletme maliyeti toplam 100 milyar euro.

Yörüngeden indirme nasıl yapılacak?

Plan, aşamalı bir alçalma üzerine kurulu:

1. Araç 2030'da fırlatılacak ve istasyona kenetlenecek. Cargo Dragon'un uzatılmış bir gövdeyle donatılmış bu sürümünün toplam kütlesi 30.000 kilogram; içinde normal bir Dragon'un yaklaşık altı katı, 16.000 kilogram yakıt taşıyor. Altı yakıt tankı (hidrazin ve nitrojen tetroksit), bir helyum basınçlandırma tankı ve istasyonun hız vektörüyle hizalanmış iki Draco motoru var; standart 16 Draco'ya ek olarak itki gövdesinde 30 motor daha bulunuyor.
2. Yaklaşık bir yıl bekleme. Araç kenetli dururken istasyonun yörüngesi atmosfer sürtünmesiyle kendiliğinden 220 kilometreye kadar iner — yani işin bir kısmını doğa yapar.
3. Yönlendirme ateşlemeleri. Bir ya da birkaç manevrayla yörüngenin en alçak noktası (perigee) 150 kilometreye düşürülür.
4. Son ateşleme. Araç, istasyonu belirlenmiş atmosfer giriş koridoruna doğru iter. Yapı ısı ve aerodinamik yüklerle parçalanır; dağılan parçalar Güney Pasifik'teki Point Nemo'ya, yani en yakın karaya binlerce kilometre uzaklıktaki “uzay araçları mezarlığına” düşer.

NASA, indirmenin beş ortak ajansın ortak sorumluluğu olduğunu vurguluyor: NASA, Roscosmos, ESA, JAXA ve CSA. Aracın görevi tek yönlü: istasyonla birlikte atmosfere girip parçalanacak.

Başka seçenek yok muydu?

Vardı ve tartışılmaya devam ediyor. En çok konuşulan alternatif istasyonu daha yüksek, daha kararlı bir yörüngeye taşıyıp park etmek: böylece yapı hem bir mühendislik anıtı olarak korunur, hem ileride parçaları yeniden kullanılabilir. Wikipedia'ya göre bu öneri 2026 itibarıyla ABD Kongresi'nde destek bulmuş durumda. Karşı argüman da güçlü: 420 tonluk yaşlanmış bir yapıyı itkisiz, mürettebatsız ve bakımsız bırakmak, yıllar içinde kontrolsüz parçalanma ve büyük bir uzay çöpü riski demek. Modüllerin tek tek sökülüp yeni istasyonlara eklenmesi de gündeme geldi, ancak bağlantıların ve hatların yörüngede yeniden yapılandırılması, yeni modül üretmekten pahalı görülüyor.

Yerine ne gelecek?

NASA'nın niyeti kendi istasyonunu yapmak değil, müşteri olmak: alçak Dünya yörüngesinde özel şirketlerin işlettiği istasyonlardan araştırma zamanı ve mürettebat yeri satın almak. Bunun için şirketlere tohum finansmanı verdi ve birkaç proje paralel ilerliyor.

İstasyon	Kim yapıyor	Büyüklük / mürettebat	Hedeflenen tarih
Axiom Station	Axiom Space (ABD); modülleri Thales Alenia Space üretiyor	Hab-1 modülü ~11 m uzunluk, 4,2 m çap; 4 kişi, Hab-2 ile 8 kişi	İlk modül (PPTM) 2027'den önce değil; Hab-1 2028'den önce değil
Starlab	Voyager Technologies + Airbus ortaklığı (Ağustos 2023), Northrop Grumman da katıldı	8 m çapında iki modül, 450 m³ basınçlı hacim; 4 kişi	2029'dan önce değil; SpaceX Starship ile
Orbital Reef	Blue Origin + Sierra Space	830 m³; başlangıçta 6, sonra 10+ kişi	2027 hedefi; NASA Ekim 2023'e kadar ödemelerin küçük bir kısmını yapmıştı
Haven-1	Vast (ABD)	Tek modül: 10,1 m × 4,4 m, 45 m³; 4 kişi, 10-30 günlük görevler	2027'nin ilk çeyreğinden önce değil; Falcon 9 ile
Tiangong	Çin (CMSA)	~100 ton, 340 m³ basınçlı (122 m³ yaşanabilir); 3 kişi kalıcı, devir sırasında 6	2022'de tamamlandı; 2027'den itibaren altı modüle çıkarılması planlanıyor

Verileri göster

ISS	1005
Orbital Reef	830
Starlab	450
Tiangong	340
Haven-1	45

Tablo tek başına yanıltıcı olabilir: ISS'in 1.005 m³'lük basınçlı hacmi, otuz yıllık bir uluslararası programın ve kırktan fazla fırlatmanın sonucu. Yeni istasyonların hiçbiri ilk haliyle bu büyüklüğe yaklaşmıyor. Buna karşılık hepsi tek seferde daha büyük modüller kullanıyor — Starship'in 8 metrelik yük bölmesi gibi yeni fırlatma kapasiteleri sayesinde — yani montaj yıllar değil aylar sürebilir.

Rusya ve Çin tarafı

Rusya, ISS'ten sonra kendi istasyonunu kurmayı planlıyor: Rus Yörünge Hizmet İstasyonu (ROSS). Bir ara mevcut modüllerin bir kısmının yeni istasyona aktarılması konuşuldu, ancak proje tamamen yeni modüllerle anlatılıyor. Çin ise beklemiyor: Tiangong 2021-2022 arasında üç modülle kuruldu ve bugün kalıcı olarak üç kişilik mürettebat barındırıyor. Yani 2030'dan sonra yörüngede insan bulunmayacağı gibi bir durum söz konusu değil; soru, ISS'in otuz yılda biriktirdiği sürekli ve çok uluslu araştırma kapasitesinin ne kadarının korunabileceği.

2030 kesin mi?

Hayır, bugünkü plan bu. İstasyonun ömrü daha önce de birkaç kez uzatıldı ve ortakların onayı, bütçeler, Rus bölümünün durumu ve ticari istasyonların hazır olup olmaması tarihi ileri de geri de çekebilir. NASA'nın asıl endişesi “boşluk”: ticari istasyonlar hazır olmadan ISS kapanırsa, alçak yörüngede insanlı araştırma yapma yeteneği bir süre kaybolur. Bu yüzden indirme aracının sözleşmesi yapılmış olsa da, karar her yıl yeniden değerlendiriliyor.

Merak edebilecekleriniz

İstasyon düşerken tehlikeli olur mu? Kontrollü indirmenin bütün amacı bu riski ortadan kaldırmak. Atmosferde yanmayan parçalar en yakın karaya binlerce kilometre uzaklıktaki Point Nemo bölgesine yönlendirilecek.

Bir şey Dünya'ya getirilecek mi? Bilimsel örnekler ve bazı tarihî parçalar kapsüllerle indirilebilir, ama yapının kendisi getirilmeyecek. Kalıcı miras, 30 yılda toplanan veriler ve ortaya çıkan mühendislik bilgisi.

Kaç kişi istasyonu gördü? NASA'nın verdiği sayıya göre 26 ülkeden 290'dan fazla kişi; Türkiye'den Alper Gezeravcı da 2024'te bu listeye girdi.

İstasyon şimdi nerede, hâlâ izlenebilir mi? Evet — canlı haritamız konumunu, canlı yayın sayfalarımız içinden gelen görüntüyü veriyor. Gökyüzünde nasıl görüleceği “ISS ne kadar hızlı gider ve gökyüzünde nasıl görülür?” sayfasında.