Fırlatma maliyeti nedir? Uzaya bir kilogram göndermek ne kadar tutar?
Uzaya bir kilogram yük göndermek Saturn V'ten Falcon 9'a ne kadar tuttu? NASA verileriyle roket roket maliyet, enflasyon düzeltmesi ve Starship hedefi.
- Türü
- Kavram
Fırlatma maliyeti, bir roketle yük göndermenin toplam bedelinin, yörüngeye çıkan yük kütlesine bölünmesiyle bulunan kilogram başı fiyattır. NASA Ames Araştırma Merkezi'nden Harry Jones'un 2018 tarihli makalesine göre Uzay Mekiği'nde bu rakam alçak Dünya yörüngesi için kilogram başına yaklaşık 54.500 dolardı; Falcon 9'un SpaceX tarafından ilan edilen 2018 fiyatıyla yaklaşık 2.720 dolar. Yani yeniden kullanılabilir roketlerle birlikte kilogram başı fiyat on yıllarca yerinde saydıktan sonra yaklaşık yirmide bire düştü.
Bu sayfa, o rakamların nasıl hesaplandığını, hangi roketin ne kadar tuttuğunu ve neden "en ucuz roket" sorusunun tek bir sayıyla cevaplanamadığını anlatıyor. Rakamları okurken iki ayrıntıyı sürekli akılda tutmak gerekir: dolar değerleri hangi yılın parasıyla verildi ve "maliyet" ile "satış fiyatı" aynı şey değil.
Kilogram başı maliyet nasıl hesaplanır?
Hesap basittir: bir fırlatmanın toplam bedeli, roketin alçak Dünya yörüngesine (LEO) taşıyabildiği azami yük kütlesine bölünür. Jones'un makalesi de bu yöntemi izler. Sade görünen bu formülün içinde üç belirsizlik gizlidir.
- Pay (maliyet): Roketin üretim bedeli mi, fırlatma ekibinin ve rampanın işletme gideri mi, yoksa program boyunca harcanan toplam para mı sayılacak? Uzay Mekiği'nde bu tercih sonucu birkaç kat değiştirir (aşağıda ayrıntısı var).
- Payda (yük): Roketin kâğıt üzerindeki azami kapasitesi mi, yoksa gerçekte taşıdığı yük mü? Roketler çoğu zaman azami kapasiteyle uçmaz; kapasitenin yarısını taşıyan roketin kilogram başı maliyeti iki katına çıkar.
- Yörünge: Alçak Dünya yörüngesine bir kilogram çıkarmakla jeosenkron transfer yörüngesine ya da Ay'a göndermek aynı iş değildir. Daha yüksek enerjili yörüngeler için kilogram başı fiyat belirgin biçimde yükselir. Bu sayfadaki bütün rakamlar, aksi belirtilmedikçe alçak Dünya yörüngesi içindir. Terimin ayrıntısı için Alçak Dünya Yörüngesi sayfasına bakabilirsiniz.
Enflasyon düzeltmesi: 1969 dolarıyla 2026 doları aynı değil
Elli yıl önceki bir fırlatmayı bugünün roketiyle kıyaslamak için paraların aynı yılın değerine çevrilmesi gerekir. Jones, tarihsel roketlerin maliyetlerini ABD Tüketici Fiyat Endeksi (CPI) ile 2018 dolarına çevirmiştir. Bu nedenle aynı roket için makalenin özet kısmında ve tablolarında farklı rakamlar görürsünüz: örneğin Uzay Mekiği'nin kilogram başı maliyeti özette düzeltmesiz 54.500 dolar, 2018 doları cinsinden tabloda ise 61.700 dolardır.
Düzeltmenin etkisi en çok eski roketlerde belirgindir. Yayımlanan NASA kaynaklı derlemelere göre Saturn V'in 1969-1971 arasındaki fırlatma başına maliyeti 185 milyon dolardı; bu, 2025 dolarıyla yaklaşık 1,02 milyar dolara denk geliyor. Jones'un kullandığı hesapta ise aynı roket 2018 dolarıyla 728 milyon dolar olarak yer alır. İki rakam farklı yıl ve farklı endeks kullandığı için birbirini yalanlamaz; yalnız aynı cümlede yan yana kullanılmamalıdır.

Saturn V: Apollo'nun devi şaşırtıcı biçimde ucuzdu
Jones'un tablosunda Saturn V, kilogram başı 5.200 dolarla (2018 doları) tarihsel roketler arasında en düşük maliyetlilerden biridir; yazara göre yalnızca üç Sovyet sistemi ve iki Falcon ondan daha ucuzdur. Bunun nedeni roketin korkunç bedeli değil, kapasitesidir: makalenin kullandığı hesapta alçak yörüngeye 140.000 kg taşıyabilen, 728 milyon dolarlık (2018 doları) bir fırlatma söz konusudur. Üstelik fırlatma sayısı çok azdı: 13 uçuş yaptı ve program 1973'te Skylab fırlatmasıyla bitti. Detaylar için Saturn V ve Apollo programı sayfalarına bakılabilir.
Bu rakama iki şerh gerekir. Birincisi, 140.000 kg azami kapasitedir; Apollo görevlerinde roketin yörüngeye çıkardığı yük bu sayıyla birebir örtüşmez. İkincisi, Saturn V'in geliştirme masrafı (6,4 milyar dolar, 2025 dolarıyla yaklaşık 35,5 milyar dolar) fırlatma başına rakamın içinde değildir. Kilogram başı hesaplar neredeyse her zaman geliştirme bedelini dışarıda bırakır.
Uzay Mekiği: yeniden kullanım sözü ve gerçek fatura
Mekik, ucuz uzay yolculuğu vaadiyle tasarlandı; ama kilogram başı rakamı tarihsel roketlerin en yükseği oldu. Jones'a göre mekiğin fırlatma başına maliyeti yaklaşık 1,5 milyar dolardı ve 27.500 kg'lık yükle bu, kilogram başı 54.500 dolara denk gelir (2018 dolarıyla 1.697 milyon dolar ve 61.700 dolar/kg). Makale, 1970-2000 arasında ilk uçuşunu yapan sistemlerin ortalamasını 18.500 dolar/kg olarak verir ve mekiği, bu dönemde 32.000 doların üstüne çıkan iki sistemden biri olarak anar.
Bu rakamın tartışmalı olduğunu da kaydetmek gerekir. Makalenin kendisi, mekik fırlatması için 500 milyon dolar gibi çok daha düşük rakamlar kullanan analizlerin bulunduğunu belirtir. Genel derlemelerde ise fırlatma başına 450 milyon dolar (2011) ile toplam program maliyeti 211 milyar dolar (2012) rakamları yer alır. Aradaki fark hesap yönteminden doğar: 135 uçuşluk programın toplam harcaması uçuş sayısına bölününce (211 milyar dolar / 135) yaklaşık 1,56 milyar dolar çıkar; yalnızca bir uçuşun ek (marjinal) maliyeti sayılınca çok daha düşük kalır. İki yaklaşım da kendi içinde tutarlıdır, ama biri "uçuş başına gerçek fatura", diğeri "uçuşu yapmanın ek bedeli" sorusuna cevap verir. Mekiğin kendi sayfası için Uzay Mekiği bakılabilir.

Soyuz ve Ariane 5: orta sınıfın rakamları
Jones'un tablosunda Soyuz kilogram başı 7.600, Ariane 5G ise 13.100 dolar (2018 doları) olarak geçer. İki değer de makalenin kendi hesabı değil; Futron'un 2002 tarihli derlemesinden alınıp CPI ile 2018'e çevrilmiş verilerdir, yani roketlerin ilk dönem fiyatlarını yansıtır. Bugünkü fiyatlarla birebir örtüşmeleri beklenmemelidir.
Ariane 5 için daha yeni bir veri var: ECA sürümünün fırlatma başı maliyeti 150-200 milyon avro (2016), alçak yörünge kapasitesi ise 20.000 kg'ın üzerinde olarak bildiriliyor. Bu iki rakamı bölmek kabaca kilogram başı 7.500-10.000 avro verir; bu bizim yaptığımız kaba bir hesaptır, enflasyon düzeltmesi içermez ve ECA sürümünün esas görevinin jeosenkron transfer yörüngesine çift uydu taşımak olduğu unutulmamalıdır. Ariane 5, 117 fırlatmanın ardından 5 Temmuz 2023'te emekliye ayrıldı. Ayrıntılar için Ariane 5 ve Soyuz sayfalarına bakılabilir.
Falcon 9 ve Falcon Heavy: kırılma noktası
Jones'a göre alçak yörünge maliyetindeki büyük kırılma 2010'da Falcon 9 ile geldi. SpaceX'in 2018'de ilan ettiği 62 milyon dolarlık fiyat, 22.800 kg'lık alçak yörünge kapasitesine bölününce kilogram başı yaklaşık 2.720 dolar eder. Falcon Heavy için aynı yöntem 90 milyon dolarlık fiyatı ve 63.800 kg'lık kapasiteyi kullanır, sonuç yaklaşık 1.410 dolar/kg'dır. Makaleye göre mekiğin maliyeti Falcon 9'unkinin yaklaşık 20, Falcon Heavy'ninkinin yaklaşık 40 katıydı.
Bu rakamların da kendi şerhleri vardır:
- Fiyat, maliyet değildir. Hesaplanan şey SpaceX'in müşteriye ilan ettiği fiyattır; şirketin iç maliyeti kamuya açık değildir. 2024 için 15-28 milyon dolarlık iç maliyet tahminleri dolaşsa da bunlar şirketin onayladığı rakamlar değildir.
- Fiyat değişti. SpaceX'in ilan ettiği Falcon 9 fiyatı 2026 için 74 milyon dolar olarak bildiriliyor. Aynı yöntemle bölündüğünde azami (harcanan) yükle kilogram başı yaklaşık 3.250 dolar, iniş yapılan birinci kademeyle 17.500 kg'lık yükte yaklaşık 4.230 dolar çıkar. Bunlar bizim hesabımızdır ve 2018 değerlerinin üstündedir; ilan fiyatı zamanla arttı.
- Kapasite şartlı. Falcon 9'un 22.800 kg'lık değeri roketin kullanılıp atıldığı hâl içindir; birinci kademe kurtarılacaksa kapasite düşer. Falcon Heavy'nin 63.800 kg'ı da yine tamamen harcanan hâldir.
Yeniden kullanımın bu işte oynadığı rol ise doğrulanmış verilerle somutlaşıyor: 12 Kasım 2026 itibarıyla Falcon 9 toplam 702 kez uçtu, 671 iniş denemesinin 660'ı başarılı oldu ve tek bir birinci kademe 37 uçuşa ulaştı. Falcon Heavy ise 2 Ekim 2026 itibarıyla 14 uçuş yaptı. Jones da makalesinde yeniden kullanımın maliyeti yaklaşık yarıya indirebileceğini öngörüyordu; SpaceX'in başkanı Gwynne Shotwell'in bir kademenin yenilenmesinin sıfırdan üretilen birinin yarısından "belirgin biçimde az" tuttuğunu söylediğini de aktarır. Ayrıntı için Falcon 9, Falcon Heavy ve yeniden kullanılabilir roket sayfalarına bakılabilir.
Uluslararası Uzay İstasyonu'na kargo: Dragon'un bedeli
Alçak yörüngeye genel yük taşımakla istasyona kargo götürmek de farklıdır. Jones'a göre mekik istasyona yalnızca 16.050 kg taşıyabiliyordu (istasyonun yörünge eğimi daha yüksek olduğu için) ve bu, mekik için 2018 dolarıyla kilogram başı 105.800 dolara karşılık gelir. Falcon 9 ise kargoyu Dragon kapsülüyle taşır; kapsülün bedeli ve ağırlığı hesaba girer. Makale yaklaşık 150 milyon dolar ve 6.000 kg yükle kilogram başı 25.000 dolar (2018 doları) hesaplar: istasyona gidişte düşüş yaklaşık dört kattır, yirmi kat değil. Bunun nedeni, kapsülün hem maliyet hem ağırlık eklemesidir. Konunun kurumsal yanı için Ticari Mürettebat Programı sayfasına, koltuk başı karşılaştırması için de Koltuk başı maliyet sayfasına bakılabilir.
SLS: maliyet düşürmenin tersi örnek
NASA Genel Müfettişliği'nin Artemis'in ilk dört uçuşu için verdiği rakamlara göre fırlatma başına üretim ve işletme maliyeti SLS için 2,2 milyar, Keşif Yer Sistemleri için 568 milyon dolardır; ayrıca Orion kapsülü 1 milyar, Avrupa Servis Modülü 300 milyon dolar tutar. Toplam yaklaşık 4,07 milyar dolar eder. SLS Blok 1'in alçak yörünge kapasitesi 95.000 kg olduğundan, yalnızca roket ve yer sistemleri (2,77 milyar dolar) bölündüğünde kabaca 29.000 dolar/kg çıkar. Bu aritmetik bize aittir ve kâğıt üstündedir: SLS esas olarak alçak yörünge kargosu için değil, mürettebatı Ay'a göndermek için tasarlandı. Karşılaştırma için SLS, Falcon Heavy ile SLS karşılaştırması sayfalarına bakılabilir.
Starship: yalnızca hedefler var
Starship için kilogram başı bir rakam yazmıyoruz, çünkü kanıtlanmış bir rakam yok. 13 Kasım 2026 itibarıyla Starship 15 kez uçtu; 10'u başarılı, 5'i başarısız sayıldı. SpaceX'in blok sürümleri için bildirdiği taşıma hedefleri 15 ton (Blok 1) ile 100 ton (Blok 3) arasında değişiyor; bunlar şirketin açıkladığı hedeflerdir. Jones'un makalesi de bir önceki dönem hedefini kaydeder: Elon Musk 2016'da tam yeniden kullanımla maliyetin "iki büyüklük mertebesi" düşeceğini ve 2025'e kadar pound başına 10 dolara inebileceğini söylemişti. Bu hedef bugün doğrulanmış bir veriye dayanmıyor; Starship'in gerçek fırlatma başı maliyeti bağımsız olarak ölçülmeden hesaba katılmamalıdır. Ayrıntı için Starship sayfasına bakılabilir.
Kilogram başı rakam neden yetmez?
- Geliştirme bedeli yok. Fırlatma başı rakamlar, roketi geliştirmenin masrafını içermez; SLS ve Saturn V'in toplam program maliyetleri bunun örneğidir.
- Yük her zaman dolu değil. Kilogram başı hesap azami kapasiteye dayanır; gerçek uçuşlarda yük genellikle daha azdır.
- Yük taşımak maliyetin bir kısmı. Uydunun kendisi, sigortası, entegrasyonu ve fırlatma hizmetleri de müşteriye yansır.
- İstasyon ya da Ay gibi hedefler daha pahalı. Alçak yörünge kargosu ile mürettebatlı Ay görevi aynı ölçüyle kıyaslanamaz. Uzaya çıkış konusuna giriş için Uzaya nasıl gidilir? dersine bakılabilir.
Kısaca
- Fırlatma maliyeti, toplam fırlatma bedelinin yük kütlesine bölünmesidir; hangi bedelin ve hangi kütlenin alındığı sonucu kat kat değiştirir.
- NASA Ames'ten Harry Jones'a göre mekik kilogram başı yaklaşık 54.500 dolara (2018 doları ile 61.700), Falcon 9 ise yaklaşık 2.720 dolara çıkıyordu; fark yaklaşık yirmi kattır.
- Saturn V, büyük kapasitesi sayesinde kilogram başı 5.200 dolarla (2018 doları) tarihin ucuz roketlerinden biridir; Uluslararası Uzay İstasyonu'na kargo gidişinde ise düşüş yaklaşık dört kattır.
- Dolar rakamları hangi yılın parasıyla verildiğine bakılmadan kıyaslanmamalı; ilan fiyatı da iç maliyetle aynı şey değildir.
- Starship için doğrulanmış kilogram başı rakam yoktur; yalnızca SpaceX'in hedefleri vardır.
Aynı türdenTümü →
Uzay tabanlı güneş enerjisi nedir? Yörüngeden Dünya'ya santral fikriYer eşzamanlı yörünge (önerilen)
Aktif enkaz kaldırma nedir? Uzay enkazını temizleyen şirketler ve görevlerDünya yörüngesi (özellikle alçak Dünya yörüngesi)
Kp endeksi nedir? Kutup ışığı tahmini nasıl okunur, G1-G5 ne demekDünya'nın manyetosferi ve yer manyetik alanı
Uzayda üretim nedir? ZBLAN fiber, ilaç kristali ve yörüngede 3B baskıAlçak Dünya yörüngesi
Uzay hukuku nedir? Dış Uzay Antlaşması ve uzayı yöneten kurallar
Uzay madenciliği nedir? Asteroit ve Ay kaynakları, şirketler ve hukukAsteroitler ve Ay















