Uzun Yürüyüş 5 roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Uzun Yürüyüş 5 (Çince kısaltmasıyla CZ-5, İngilizce Long March 5), Çin'in ağır sınıf fırlatma roketidir. Dört yan iticili, sıvı yakıtlı bu roket yaklaşık 25 ton yükü alçak Dünya yörüngesine, 14 ton yükü yerdurağan geçiş yörüngesine taşıyabilir; Çin'in Mars, Ay ve uzay istasyonu görevlerinin roketidir. İlk uçuşunu 3 Kasım 2016'da yapan roket, Haziran 2026 itibarıyla 18 kez fırlatıldı.

Roketi CASC çatısındaki Çin Fırlatma Aracı Teknolojisi Akademisi (CALT) geliştirdi. Tüm fırlatmalar Hainan adasındaki Wenchang fırlatma üssünden yapılıyor. Roketin iki ana sürümü vardır: ikinci kademeli CZ-5 yerdurağan, Ay ve gezegenlerarası görevleri taşır; ikinci kademesi olmayan CZ-5B ise ağır yükleri doğrudan alçak yörüngeye bırakır.

Nasıl çalışır?

Uzun Yürüyüş 5, 5 m çaplı bir çekirdek kademeye bağlanan dört yan iticiden oluşur. Kademe, kendi motoru ve yakıt tankı olan, işi bitince ayrılan bölümdür. Kademeli yapı roket denklemi nedeniyle gereklidir: boşalmış tankları taşımayı bırakmak, kalan kütleyi daha yüksek bir hıza çıkarır.

Yan iticiler. Her bir yan iticide iki YF-100 motoru vardır; toplam sekiz motor kalkışta çalışır. Bu motorlar gazyağı ve sıvı oksijenle yanar. Gazyağı yoğun olduğu için aynı hacimdeki tanka çok yakıt sığar; kalkışın en zor kısmında yüksek itki veren iticiler için uygun bir seçimdir.

Çekirdek kademe. Çekirdekte iki YF-77 motoru çalışır; yakıt sıvı hidrojen, yükseltgen sıvı oksijendir. Bu çift gazyağından çok daha az yoğundur ve tankları büyük olmak zorundadır; karşılığında aynı yakıt kütlesinden çok daha fazla hız kazandırır. Kalkışta yan iticilerle çekirdek birlikte ateşlenir; roketin toplam kalkış itkisi yaklaşık 10,6 MN'dır. İticiler bitince ayrılır, çekirdek yoluna devam eder. Basit bir kontrol: yaklaşık 850 tonluk bir roketin ağırlığı kabaca 8,3 MN eder; 10,6 MN'lık itki bunu aştığı için roket yerden kalkabilir. İtkinin kalkış ağırlığına oranı yaklaşık 1,3'tür; yani roket kalkışta yerçekiminden yalnızca biraz daha güçlü bir ivmeyle yükselir ve hızı yakıt tükendikçe, kütle azaldıkça artar.

İkinci ve isteğe bağlı üçüncü kademe. CZ-5'te ikinci kademede iki YF-75D motoru (sıvı hidrojen / sıvı oksijen) çalışır. Yüke göre roketin üstüne Yuanzheng-2 adlı üçüncü bir kademe de eklenebilir; bu kademe iki YF-50D motoruyla çalışır ve hipergolik yakıt kullanır, yani yakıtla yükseltgen birbirine değince kendiliğinden tutuşur ve ayrı bir ateşleme sistemi gerekmez. CZ-5B'de ise ikinci kademe yoktur: çekirdek kademe yükü doğrudan alçak yörüngeye taşır.

Roket kurtarılmaz; hiçbir parçası yeniden kullanılmaz. CZ-5B'nin çekirdek kademesi yörüngeye çıktığı için görevden sonra kontrolsüz biçimde atmosfere girer: kademenin kontrollü atmosfer girişi yapma yeteneği bulunmadığı için bu uçuşlarda enkaz düşme riski tartışma konusu olmuştur.

Teknik özellikler

Özellik	Değer
Yükseklik	yaklaşık 57 m (63,2 m'ye kadar uzatılmış burun konisiyle)
Çap	5 m (çekirdek kademe)
Kalkış kütlesi	yaklaşık 850-870 ton (kaynaklara göre değişiyor)
Kademe	2 (artı 4 yan itici; isteğe bağlı üçüncü kademe)
Yan itici motoru	8 × YF-100 (gazyağı / sıvı oksijen)
Çekirdek kademe motoru	2 × YF-77 (sıvı hidrojen / sıvı oksijen)
İkinci kademe motoru	2 × YF-75D (sıvı hidrojen / sıvı oksijen)
Kalkış itkisi	yaklaşık 10,6 MN
Alçak Dünya yörüngesine yük	yaklaşık 25.000 kg
Yerdurağan geçiş yörüngesine yük	14.000 kg

Kalkış kütlesi için kaynaklar 851,8 ton ile 867 ton arasında farklı değerler veriyor; tablodaki aralık bunu yansıtır. Yerdurağan geçiş yörüngesi, uydunun sonradan kendi motoruyla yaklaşık 36.000 km yükseklikteki yerdurağan yörüngeye çıkmak için bırakıldığı eliptik bir yörüngedir.

Uçuş geçmişi

İlk uçuş 3 Kasım 2016'da gerçekleşti ve Shijian-17 uydusunu yörüngeye taşıdı. Bu uçuşta ikinci kademede bir anormallik yaşandı; üçüncü kademe yeterli yedek kapasiteye sahip olduğu için eksiği kapattı ve görev başarıyla tamamlandı. Haziran 2026 itibarıyla 18 fırlatmanın ayrıntısı:

Tarih	Sürüm	Yük	Sonuç
3 Kasım 2016	CZ-5	Shijian-17	Başarılı
2 Temmuz 2017	CZ-5	Shijian-18	Başarısız
27 Aralık 2019	CZ-5	Shijian-20	Başarılı
5 Mayıs 2020	CZ-5B	Yeni nesil mürettebatlı aracın prototipi	Başarılı
23 Temmuz 2020	CZ-5	Tianwen-1	Başarılı
23 Kasım 2020	CZ-5	Chang'e 5	Başarılı
29 Nisan 2021	CZ-5B	Tianhe çekirdek modülü	Başarılı
24 Temmuz 2022	CZ-5B	Wentian modülü	Başarılı
31 Ekim 2022	CZ-5B	Mengtian modülü	Başarılı
15 Aralık 2023	CZ-5	Yaogan 41	Başarılı
23 Şubat 2024	CZ-5	TJS-11	Başarılı
3 Mayıs 2024	CZ-5	Chang'e 6	Başarılı
16 Aralık 2024	CZ-5B	Uydu interneti takımyıldızı (10 uydu)	Başarılı
28 Nisan 2025	CZ-5B	Uydu interneti takımyıldızı (10 uydu)	Başarılı
13 Ağustos 2025	CZ-5B	Uydu interneti takımyıldızı (10 uydu)	Başarılı
23 Ekim 2025	CZ-5	TJS-20	Başarılı
20 Aralık 2025	CZ-5	TJS-23	Başarılı
11 Haziran 2026	CZ-5	TJS-25	Başarılı

Tablodaki TJS, "Tongxin Jishu Shiyan" (iletişim teknolojisi deney) uydularının kısaltmasıdır; Yaogan ise Çin'in yer gözlem uydu serisidir. Fırlatma sıklığı son yıllarda arttı: roket 2024'te üç, 2025'te dört kez uçtu; 2026'da Haziran'a kadar tek uçuş (TJS-25) yaptı.

2017'deki kaza. İkinci uçuşta roket 2 Temmuz 2017'de Shijian-18 uydusunu taşırken yaklaşık 346 saniye sonra düştü. Çin'in sonradan açıkladığı soruşturma sonucuna göre YF-77 motorlarından birinin turbopompasında yapısal bir arıza oluştu. Motorlar değiştirilip Xi'an yakınındaki test alanında ateşleme testlerinden geçirildi. Roket ancak 27 Aralık 2019'da, yaklaşık iki buçuk yıl sonra yeniden uçtu.

Başarı oranı. Haziran 2026 itibarıyla 18 uçuşun 17'si başarılı, 1'i başarısız: yaklaşık yüzde 94,4. Başarısızlık 2017'deki uçuştur; ardından gelen 16 fırlatmanın tümü başarılı oldu. Sürümlere göre dağılım: 11 CZ-5 (10 başarı) ve 7 CZ-5B (7 başarı).

Taşıdığı önemli görevler

• Tianwen-1 (Temmuz 2020): Çin'in ilk Mars görevi; yörünge aracı, iniş aracı ve gezgini tek roketle gönderildi. Ayrıntılar için Tianwen-1 ve Zhurong sayfasına bakılabilir.
• Chang'e 5 (Kasım 2020) ve Chang'e 6 (Mayıs 2024): Çin'in Ay'dan örnek getirme görevleri. Chang'e 6 sayfasında görevin ayrıntıları var.
• Tiangong modülleri: CZ-5B, Çin'in uzay istasyonunun üç ana modülünü (Tianhe, Wentian, Mengtian) fırlattı. Genel bakış için Tiangong Uzay İstasyonu sayfasına bakılabilir.
• Uydu interneti takımyıldızı: Aralık 2024 - Ağustos 2025 arasında CZ-5B üç kez, her seferinde 10 uydu taşıdı.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Uzun Yürüyüş 5, Çin'in ağır sınıf roketidir; benzer sınıftaki roketler Avrupa'nın Ariane 64'ü ve ABD'nin Vulcan'ıdır. Üçü de tek kullanımlıktır; SpaceX'in Falcon Heavy roketi ise yan iticilerini ve burun konisini kurtarabilir. Kapasiteler her üreticinin kendi koşuluna göre verildiğinden birebir kıyas değildir.

Roket	Alçak yörünge	Yerdurağan geçiş	Yeniden kullanım
Uzun Yürüyüş 5	yaklaşık 25.000 kg	14.000 kg	Yok
Ariane 64	22.600 kg	11.700 kg	Yok
Vulcan (6 itici)	27.200 kg	14.500 kg	Yok
Falcon Heavy	63.800 kg (tek kullanımlık)	26.700 kg (tek kullanımlık)	Yan iticiler ve burun konisi

Uzun Yürüyüş 5 çekirdek ve ikinci kademede sıvı hidrojen kullanır. Bu yakıt çifti yüksek verimlidir ve rokete Ay ve Mars görevlerini taşıma gücü verir. Hidrojen çok düşük yoğunluklu olduğu için bu kademelerin tankları geniş tutulur; çekirdeğin 5 m çapı bununla ilişkilidir.

Sık sorulan sorular

Uzun Yürüyüş 5 kaç kez uçtu?

Haziran 2026 itibarıyla 18 kez: 11'i CZ-5, 7'si CZ-5B sürümüyle. Bunların 17'si başarılı, biri (2017) başarısız oldu.

Uzun Yürüyüş 5 ne kadar yük taşır?

Alçak Dünya yörüngesine yaklaşık 25 ton, yerdurağan geçiş yörüngesine 14 ton.

Türkiye'den bir yük Uzun Yürüyüş 5 ile uçtu mu?

Doğrulanan fırlatmaların yükleri Çin'in kendi görevleridir (Mars, Ay, uzay istasyonu, iletişim ve gözlem uyduları). Türkiye'ye ait bir yük taşıdığına dair doğrulanmış bir kayıt yok.

CZ-5 ile CZ-5B arasındaki fark nedir?

CZ-5'te çekirdek kademenin üstünde ikinci bir kademe bulunur ve roket yerdurağan geçiş, Ay ve Mars yörüngelerine yük taşır. CZ-5B'de ikinci kademe yoktur; çekirdek kademe yükle birlikte alçak yörüngeye ulaşır, bu da uzay istasyonu modülleri gibi ağır yükler için kullanılır.