Uzun Yürüyüş 3B roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Uzun Yürüyüş 3B (Long March 3B, CZ-3B), Çin'in Xichang üssünden kalkan, üç kademeli ve dört sıvı yakıtlı yan iticisi olan ağır sınıf roketidir. Esas işi haberleşme ve konumlandırma uydularını yerdurağan geçiş yörüngesine ya da orta yüksekliktaki yörüngelere taşımaktır. İlk uçuşu 14 Şubat 1996'da yapıldı; 2007'den beri güçlendirilmiş sürümü 3B/E uçuyor. Wikipedia'nın fırlatma listesine göre 23 Temmuz 2026'ya kadar toplam 117 kez fırlatıldı.

Roketi Çin Fırlatma Aracı Teknolojisi Akademisi (CALT) üretir ve CASC çatısı altındaki bu kuruluşun ürünüdür. Fırlatmalar Sichuan eyaletindeki Xichang Uydu Fırlatma Merkezi'nin 2 ve 3 numaralı rampalarından yapılır. 3B, Uzun Yürüyüş 3 ailesinin en ağır üyesidir ve ailenin 100 yörünge fırlatmasına ulaşan ilk Long March roketi olmuştur. Roket, Çin'in haberleşme uydularını, BeiDou konumlandırma uydularını, veri aktarım uydularını ve bazı Ay görevlerini taşımıştır.

Nasıl çalışır?

Roket üç kademeden ve birinci kademeye bağlı dört yan iticiden oluşur. Kademe, kendi tankı ve motoru olan, işi bitince atılan bölümdür; roket denklemi gereği boşalmış tankları taşımayı bırakmak, geri kalan kütleyi daha yüksek hıza çıkarır.

Yan iticiler ve birinci kademe. Dört yan iticinin her birinde bir YF-25 motoru bulunur (yaklaşık 740 kN itki); bunlar 3B'de yaklaşık 127, 3B/E'de yaklaşık 140 saniye yanar. Çekirdek birinci kademede dört YF-21C motoru toplam yaklaşık 2.962 kN itki verir ve 3B'de yaklaşık 145, 3B/E'de yaklaşık 158 saniye çalışır. Motor değerlerinden hesaplandığında kalkış itkisi yaklaşık 5.920 kN eder. İlk iki kademe ve yan iticiler asimetrik dimetilhidrazin (UDMH) ve diazot tetroksit kullanır; iki madde temas edince kendiliğinden tutuştuğu için "hipergolik" denir, oda sıcaklığında sıvı kalır ve ateşleme sistemi gerektirmez. Bunlar sıvı yakıtlı roket motorlarıdır.

İkinci kademe. Tek bir YF-24E motor grubu, yaklaşık 742 kN ana motor ve yaklaşık 47 kN yönlendirme (vernier) motoru itkisi sağlar; yaklaşık 185 saniye yanar.

Üçüncü kademe. Roketin asıl farkı üçüncü kademededir: iki YF-75 motoru sıvı hidrojen ve sıvı oksijenle çalışır. Bu "kriyojenik" yakıt çifti, hidrojenin eksi 253 derece civarında, oksijenin eksi 183 derece civarında sıvı tutulmasını gerektirir; karşılığında verim çok yüksektir. Wikipedia'daki değerlere göre bu kademenin özgül itkisi yaklaşık 4.295 m/s'dir (yaklaşık 438 saniyeye denk gelir); ilk iki kademedeki hipergolik motorların yaklaşık 300 saniyelik değerlerinden çok daha yüksektir. Kademe yaklaşık 167 kN itki verir ve yaklaşık 478 saniye çalışır. Yerdurağan geçiş yörüngesine çıkmak için motor önce uyduyu alçak bir park yörüngesine taşır, kısa bir süzülmeden sonra yeniden ateşlenerek uyduyu uzun eliptik bir yörüngeye iter. Roketin kayıplarının çoğu bu kademede yaşandı (aşağıda).

Yerdurağan geçiş yörüngesi nedir? Bu yörünge, yerden yaklaşık 36.000 km yükseklikteki yerdurağan yörüngeye çıkmak için bırakılan uzun, eliptik bir yoldur. Uydu oradan kendi motoruyla yörüngesini dairesel hale getirir. Aynı roket için geçiş yörüngesine taşınan kütle, alçak Dünya yörüngesine taşınandan her zaman daha küçüktür; çünkü yük çok daha yüksek bir enerjiye çıkarılmalıdır.

Sürümler. 3B/E (G2 olarak da anılır), birinci kademesi ve yan iticileri uzatılmış, yakıt kapasitesi artırılmış sürümdür; geçiş yörüngesi kapasitesi 5,1 tondan 5,5 tona çıkar. 2015'ten beri 3B'ye isteğe bağlı bir Yuanzheng-1 (YZ-1) üst kademesi eklenebiliyor; bu kademe BeiDou uydularını orta yükseklikteki yörüngeye ya da iki uyduyu aynı anda taşımak için kullanılır. Aynı aileden Uzun Yürüyüş 3C ise iki yan iticili, daha hafif bir türevdir (geçiş yörüngesine yaklaşık 3,8 ton; ilk uçuşu 25 Nisan 2008).

Teknik özellikler

Özellik	Uzun Yürüyüş 3B	Uzun Yürüyüş 3B/E
Durum	Emekli (son uçuş 18 Eylül 2012)	Aktif
Yükseklik	54,8 m	56,3 m
Çap	3,35 m	3,35 m
Kalkış kütlesi	yaklaşık 425,8 ton	yaklaşık 459 ton
Kademe	3 (artı 4 yan itici; isteğe bağlı 4. kademe YZ-1)	3 (artı 4 yan itici; isteğe bağlı 4. kademe YZ-1)
Yan iticiler	4 × YF-25 (yaklaşık 740 kN)	4 × YF-25 (yaklaşık 740 kN)
Birinci kademe	4 × YF-21C (yaklaşık 2.962 kN)	4 × YF-21C (yaklaşık 2.962 kN)
İkinci kademe	1 × YF-24E (yaklaşık 742 kN)	1 × YF-24E (yaklaşık 742 kN)
Üçüncü kademe	2 × YF-75 (sıvı hidrojen / sıvı oksijen, yaklaşık 167 kN)	2 × YF-75 (sıvı hidrojen / sıvı oksijen, yaklaşık 167 kN)
Alçak Dünya yörüngesine yük	yaklaşık 11,5 ton (bazı kaynaklarda 11,2 ton)	yaklaşık 11,5 ton (bazı kaynaklarda 11,2 ton)
Güneş eşzamanlı yörüngeye yük	yaklaşık 7,1 ton	yaklaşık 7,1 ton
Yerdurağan geçiş yörüngesine yük	5,1 ton	5,5 ton

Değerler Wikipedia'nın derlediği, CASC ve CGWIC tanıtım belgelerine dayanan rakamlardır; alçak yörünge kapasitesi için farklı derlemelerde 11,2 ve 11,5 ton gibi biraz farklı değerler görülür. Yük kapasitesi yörüngeye ve yükün yapılandırmasına göre değişir.

Uçuş geçmişi

Wikipedia'nın fırlatma listesine göre 23 Temmuz 2026'ya kadar roketin 117 fırlatması var: 12'si 3B, 105'i 3B/E ile yapıldı. Bunların 112'si başarılı, 3'ü başarısız ve 2'si kısmen başarısız; tam başarı oranı yaklaşık %95,7'dir. Bu tarihten sonra doğrulanabilir bir fırlatma bulunamadığından sayı bu tarihe göredir. Dönüm noktaları ve kayıplar:

Tarih	Uçuş	Sonuç ve önemi
14 Şubat 1996	Intelsat 708	İlk uçuş; başarısız
13 Mayıs 2007	NigComSat-1	3B/E'nin ilk uçuşu; Afrika'nın ilk yerdurağan haberleşme uydusu; başarılı
31 Ağustos 2009	Palapa-D	Üçüncü kademe sorunu; kısmi başarısızlık
Aralık 2013	Chang'e 3	Çin'in ilk Ay iniş aracını Ay'a giden yörüngeye taşıdı
19 Haziran 2017	ChinaSat 9A	Kısmi başarısızlık; uydu kendi yakıtıyla hedefe ulaştı
Kasım 2017	BeiDou-3 M1 ve M2	YZ-1 üst kademeli 3B/E ile BeiDou-3 fırlatmalarının başlangıcı
Aralık 2018	Chang'e 4	Ay'ın uzak yüzüne iniş görevini Ay'a giden yörüngeye taşıdı
9 Nisan 2020	Palapa-N1 (Nusantara Dua)	Üçüncü kademe arızası; 3B/E'nin ilk tam başarısızlığı
28 Mayıs 2025	Tianwen-2	Çin'in asteroit görevini Güneş çevresindeki yörüngeye gönderdi
16 Ocak 2026	Shijian-32	Üçüncü kademe anomalisi; başarısız
16 Haziran 2026	Shijian-31	Başarısızlıktan sonra uçuşa dönüş
23 Temmuz 2026	Tianlian II-06	Listedeki son fırlatma; başarılı

İlk uçuş kazası (1996). Intelsat 708'i taşıyan roket, kalkıştan birkaç saniye sonra yönünü kaybedip fırlatma alanına yakın bir yere çarptı. Soruşturma, kılavuz sistemdeki atalet ölçüm biriminin iç çerçevesinde kırık bir telin bulunduğunu ortaya koydu. Çevredeki evlerde ağır hasar oluştu; kaynaklar resmî ölü sayısını dört ile altı arasında veriyor, bağımsız tahminler çok daha yüksek ve kesin can kaybı sayısı tartışmalıdır. 1997'deki Agila-2 uçuşu başarılı sayıldı, ancak roketin yörüngeye bırakma doğruluğu yetersiz kaldığı için uydu hedefe ulaşmak üzere kendi yakıtını kullandı.

Üçüncü kademe sorunları. Sonraki arızaların tamamı aynı kademede yoğunlaşır. Palapa-D'de (2009) üçüncü kademe planlanandan alçak bir yörüngeye ulaştı; uydu kendi motoruyla düzeltti. ChinaSat 9A'da (2017) üçüncü kademenin iki yanma arasındaki süzülme evresinde yönelim itkileyicisinde (roll kontrol) bir anomali yaşandı; uydu hedeften alçak yörüngeye bırakıldı, kendi itki sistemiyle 13 Temmuz 2017'de yerdurağan yörüngeye ulaştı. Nisan 2020'de Palapa-N1 kaybedildi. Ocak 2026'daki Shijian-32 kaybında CASC, birinci ve ikinci kademenin normal çalıştığını, üçüncü kademe uçuş evresinde bir anomali yaşandığını açıkladı. Roket, ChinaSat 9A'dan sonra 26 başarılı fırlatmayı peş peşe (19 Haziran 2017 sonrası, 9 Mart 2020'ye kadar) tamamladı; 16 Haziran 2026'daki Shijian-31 ile uçuşa döndü.

Taşıdığı önemli görevler

• Ay görevleri: Chang'e 3 (Aralık 2013) ve Chang'e 4 (Aralık 2018) Ay'a giden yörüngeye bu roketle gönderildi. Çin'in sonraki Ay örnek getirme görevlerinden biri için Chang'e 6 sayfasına bakabilirsiniz.
• Tianwen-2: 28 Mayıs 2025'te Güneş çevresindeki yörüngeye gönderilen asteroit görevi, ayrıntıları Tianwen-2 sayfasında.
• BeiDou: Wikipedia'nın fırlatma listesinde adı BeiDou ya da Compass olan 25 fırlatma var; bunlar Çin'in küresel konumlandırma ağının önemli bir bölümünü oluşturur.
• Tianlian II: Veri aktarım uydularının altı üyesi (2019-2026) 3B/E ile fırlatıldı.
• Fengyun-4: Meteoroloji uyduları Fengyun-4A (2016), 4B (2021) ve 4C (Aralık 2025) bu roketle çıktı.
• Yabancı müşteriler: Nijerya'nın NigComSat-1 ve 1R'ı, Venezuela'nın Venesat-1'i, Bolivya'nın Túpac Katari 1'i, Pakistan'ın Paksat-1R ve Paksat-MM1R'ı, Laos'un LaoSat-1'i, Belarus'un Belintersat-1'i ve Cezayir'in Alcomsat-1'i listede yer alır.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Geçiş yörüngesine kapasite bakımından 3B/E, Çin'in orta-ağır sınıfı ile Avrupa'nın ve ABD'nin ticari roketleri arasındaki boşlukta yer alır. Aşağıdaki tablo büyüklük sırasını gösterir; kapasiteler her üreticinin kendi koşuluna göre verildiğinden birebir kıyas değildir.

Roket	Yerdurağan geçiş	Yeniden kullanım
Uzun Yürüyüş 3B/E	5.500 kg	Yok
Ariane 62	5.000 kg	Yok
Falcon 9	8.300 kg (tek kullanımlık)	Birinci kademe ve burun konisi
Uzun Yürüyüş 5	yaklaşık 14.000 kg	Yok

3B/E'nin güçlü yanı sık fırlatma temposu ve onlarca yıllık, olgun tasarımıdır. Avrupa'da geçiş yörüngesi işini bir dönem Ariane 5 yaptı, bugün Ariane 6 yapıyor; ABD'de benzer sınıfta Vulcan Centaur uçuyor. Yeniden kullanılabilir rakiplerin aksine 3B/E her fırlatmada harcanır.

Sık sorulan sorular

Uzun Yürüyüş 3B kaç kez uçtu?

Wikipedia'nın listesine göre 23 Temmuz 2026'ya kadar 117 kez: 112 tam başarı, 3 başarısızlık (1996 Intelsat 708, 2020 Palapa-N1, 2026 Shijian-32) ve 2 kısmi başarısızlık (2009 Palapa-D, 2017 ChinaSat 9A).

Ne kadar yük taşır?

3B/E yerdurağan geçiş yörüngesine yaklaşık 5,5 ton, alçak Dünya yörüngesine yaklaşık 11,5 ton, Güneş eşzamanlı yörüngeye yaklaşık 7,1 ton taşıyabilir. İlk sürüm 3B'nin geçiş yörüngesi kapasitesi 5,1 tondur.

Türkiye'den bir uydu bu roketle fırlatıldı mı?

Doğrulanan fırlatma listesinde Türkiye'ye ait bir yük yoktur. Türksat'ın yakın tarihli uyduları (Türksat 5A ve Türksat 6A) Falcon 9 ile fırlatıldı.

Roket yeniden kullanılabilir mi?

Hayır. Uzun Yürüyüş 3B tek kullanımlıktır; her fırlatmada yeni bir roket kullanılır.